What is Discipline of Religion? – რელიგიოლოგია, როგორც დამოუკიდებელი დარგი

ნელი სათქმელია, რას ეუბნება ეს სათაური ქართველ სწავლულს ან თუნდაც მოსეირეს? განვმარტავ ერთხელაც და დავაზუსტებ: მე არ მომიგონებია და ის ერთ-ერთია იმ აქტუალურ სახელწოდებათაგან, რაც რელიგიის მეცნიერებას, როგორც ცალკე დარგს, აღნიშნავს და გამიჯნავს მას რელიგიის კვლევის ზოგადი ველის ანუ „რელიგიის კვლევებისაგან.“ „რელიგიის დისციპლინა“ სხვა, ასევე რელიგიის თემით დაინტერესებულ მეცნიერულ განშტოებათაგან  გამიჯვნას გვაუწყებს და დარგის თანამედროვე თვითმყოფადობას, იდენტობასა და თვითგაგებას ასახავს. იგივეა და იგივე შინარსითაა დატვირთული  ტერმინები Academic Study of Religion, Study of Religion და გერმ. Religionswissenschaft, რომელთაც ჩვენ ქართულად სხვადასხვა მიზეზთა და მიზანდასახულებათა გამო, რელიგიოლოგია შევუსაბამეთ. მოკლედ, იგულისხმება რელიგიის შემსწავლელი მეცნიერება, არარელიგიური, არათეოლოგიური, აკადემიური, საუნივერსიტეტო, კულტუროლოგიური, დამოუკიდებელი, ნეიტრალური და რასაკვირველია, ემპირიულ-დესკრიპტიული მეთოდოლოგიით აღჭურვილი დისციპლინა; დასავლური და ჩრდილოამერიკული უნივერსიტეტებისათვის არამხოლოდ დამხმარე კურსი, არამედ ასევე ცალკე პროფესია… ისეთი, როგორიცაა იგი სინამდვილეში; ის, რაზეც არაერთხელ გვისაუბრია ამ ბლოგზე. გაუმართლებელია როგორც რელიგიის მეცნიერების „რელიგიურ თემთა მეცნიერებამდე“ (Religionsgemeinschaftenwissenschaft) დაკნინება, ასევე რელიგიის ყოველგვარი კვლევის (Religionsforschung)  რელიგიის მეცნიერებასთან (Religionswissenschaft) გათანაბრება (შდრ. Steffen Führding: Diskursgemeinschaft Religionswissenschaft).

ვინც ყურადღებით მომისმინა, კითხვაც დაებადებოდა თუ საიდან ვიცი ეს ყველაფერი ანუ რელიგიის მეცნიერების სამყარო, რაზეც ვსაუბრობ? „იგავურად“ გიპასუხებთ: დარგის ერთ-ერთმა თეორეტიკოსმა, კურტ რუდოლფმა თავის დროზე დააზუსტა რომ სარელიგიო მეცნიერება თეოლოგია კი არაა ან კრიპტოთეოლოგია, არამედ იგი, როგორც დამოუკიდებელი დარგი, ერთმნიშვნელოვნად ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა სამყაროდანაა, ზუსტად მისივე სიტყვებით, დარგი „ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა კოსმოსს“ ეკუთვნის (შდრ. რუდოლფი – Rudolph, Kurt: Geschichte und Probleme der Religionswissenschaft). აქვე დავამატებდი, რომ დღეისათვის რელიგიის მეცნიერება ამ ვრცელი კოსმოსის ერთ-ერთი გალაქტიკაა. მაგრამ ეს გალაქტიკა იმდენად შორსაა საქართველოდან რომ მის შუქს ჯერ აქაურობამდე არ მოუღწევია და ამიტომაც აქაურ საგანმანათლებლო სისტემაში არ ჩანს ეს პროფესია. და ამგვარ სიტუაციაში ერთი კაცი რომ გამოჩნდება ახლა ჩვენში და დაიწყებს იმის მტკიცებას რომ იმ შორეულ, შუქმოუღწეველ გალაქტიკაზე ნამყოფია, იქ უსწავლია და დაიწყოს იქაური სარელიგიო (რელიგიის შესახები) განათლების საჩვენო საჭიროების მტკიცება,  რამდენად ადეკვატურად აღიქვამს მის საქციელს ის, ვისაც აქ განათლების საქმეები აბარია, მაგრამ იმ შორეული რელიგიო-ლოგიური გალაქტიკის ადგილას მხოლოდ სიბნელეს ხედავს? 🙂  ეს პრობლემის მხოლოდ ერთი მხარეა, გარეგნული. დანარჩენზე და უფრო არსებითზე, შინაარსობლივზე, იმაზე რომ რელიგიის აკადემიური კვლევა/რელიგიის მეცნიერება/რელიგიოლოგია იოლად გამოსარჩევი და ასათვისებელი დარგი არაა, ქვემოთ ვისაუბრებ.

მანამდე მცირე ექსკურსი, რათა ყოველივე ზემოთქმულში, რაც პრობლემის დასმას ისახავდა მიზნად, არავინ იპოვოს რელიგიის კვლევის ზოგადი ველის მოწინააღმდეგე და რელიგიის კვლევაზე მხოლოდ ერთი დარგის მონოპოლიის მომხრე. შემასმენელი religio (რე-ლეგერე ანუ ‘მიმოსვლა’) ჩვენი საკუთარი სამარკო ნიშანი არაა:   „Das Prädikat Religion ist kein geschütztes Marken – und Gütezeichen.“ (A. Michaels: Wer eine Religion kennt, kennt keine). აქ ერთ კონკრეტულ დარგზე ვსაუბრობ, მაგრამ რელიგიის კვლევა სხვა მეცნიერებათა ფარგლებშიცაა შესაძლებელი და  რელიგიის ყოველგვარ კვლევას, რელიგიისადმი ყოველგვარ შემეცნებით, კვალიფიციურ, არაიდეოლოგიურ ინტერესს მივესალმები. თუ ამ მკვლევარებს გარდა მათი ძირითადი ლოგიებისა (თეოლოგია, სოციოლოგია, ფილოსოფია, პოლიტოლოგია, ნეირობიოლოგია, ისტორიოგრაფია…), თავი ასევე რელიგიო-ლოგებადაც წარმოუდგენიათ, ესაც კარგია, რადგან ჩვენი დარგის  არაჩვეულებრივ მიმზიდველობაზე მეტყველებს. „რელიგიოლოგია მართლაც უწარმტაცესი დარგია“ – Religionswissenschaft ist ohne Zweifel das spannendste Fach, das es gibt (Oliver Freiberger:  Die deutsche Religionswissenschaft im transnationalen Fachdiskurs).

რელიგიის კვლევა ცივილიზებულ და თავისუფალ სამყაროში შემდგარი საუნივერსიტეტო ფაქტია და მის არსებობას არც გამართლება ესაჭიროება, არც დასაბუთება. ვიტყვი მაინც: მიუხედავად იმისა რომ რელიგია თავისი შინაარსით ირაციონალურია, პრაქტიკულად იგი მაინც კაცობრიული კულტურისა და ისტორიის ნაწილია, შესაძლებელია მართლაც კულტურის „უღრმესი დიმენსია,“ როგორც ფილოსოფოსი და თეოლოგი პაულ თილიხი ფიქრობდა; აქედან გამომდინარე, თუ რელიგიაზე მეცნიერული საუბარი შეიძლება, შეიძლება მხოლოდ კულტუროლოგიური  ხედვით და მის ფარგლებში; „რელიგია, როგორც გამოცხადება“ ისევ რელიგიაა ანუ თეო-ლოგია. ამრიგად, რელიგიოლოგია ერთმნიშვნელოვნად კულტუროლოგიურ მეცნიერებათა კანონს ეკუთვნის. ვინც ამ სფეროში მოღვაწეობას აპირებს, მან დისტანცია უნდა დაიცვას როგორც საკუთარ რწმენა-არწმენასთან, ასევე იმ რელიგიურ რწამსთან, რომელსაც ის განიხილავს.

ნებისმიერი დარგისა და მათ შორის სარელიგიო მეცნიერების იდენტობის დასადგენად და თვითმყოფადობის განსამტკიცებლად სასურველია და ზოგჯერ აუცილებელიც კი ე.წ. სამიჯნო სამუშაოს ჩატარება, boundary-work, გერმ. Grenzarbeit. მეცნიერული დარგები არ არიან გაყინული მოცემულობები და მათი ეტაბლირება და განვითარება ურთიერთგამმიჯნავი რიტორიკული აქტის გზით ხორციელდება: Disziplinen sind keine statische Entitäten, sondern werden durch rhetorische Akte konstruirt und reproduziert (Steffen Führding: Diskursgemeinschaft Religionswissenschaft).

როგორც უკვე არაერთგზის აღინიშნა, რელიგიის მეცნიერება არაა რელიგიით დაინტერესებული ერთადერთი დარგი და მისი დარგობრივი რაობის, განუმეორებლობისა თუ მიზანშეწონილების დასაბუთებლად ამ მომიჯნავე, ასევე რელიგიის თემით დაინტერესებულ დარგებთან ურთიერთობის გარკვევა მარადიული პირველი რიგის ამოცანაა. რით განსხვავდება ყველასგან და რაღა საჭიროა უშუალოდ რელიგიის კვლევის დარგიც არსებობდეს, როცა ამხელა მეცნიერული ველია გარშემო შექმნილი? როგორც შესავალი სახელმძღვანელოები მიგვითითებენ, „რელიგიის დისციპლინის“ თვითმყოფადობის საიდუმლო მის ფილოლოგიურ (არათეოლოგიურ) გენეზისში და მის დარგობრივ ისტორიაშია საძიებელი (შდრ. Figl, Sharpe, Tworuschka და დარგის სხვა ისტორიკოსები). როგორ ჩამოყალიბდა Science of Religion  დამოუკიდებელ პარადიგმად, რა მეცნიერული თეორიით წარსდგა იგი რელიგიის შემეცნებით დაინტერესებული აკადემიური თუ ცნობისმოყვარე წრეების წინაშე, როგორ დაფუძნდა იგი XIX-XX საუკუნეთა მიჯნაზე ევროპის ძირითად უნივერსიტეტებში, რატომ ექმნებოდა მას დროდადრო თეოლოგიზაციის, ფილოსოფიზაციისა თუ სოციოლოგიზაციის საფრთხე და მსგავსი?! მართალია, სოციოლოგია და ფსიქოლოგია მისი „ბავშვობის მეგობრებად“ მოიაზრებიან (შდრ. კოლი – Kohl, Karl-Heinz: Geschichte der Religionswissenschaft, HRwG, I) მაგრამ მათგან განსხვავებით, ერთმნიშვნელოვანი სახელწოდება ვერ მოიპოვა და მისი „შედარებითი თეოლოგიის“, „რელიგიის ფილოსოფიის“, „რელიგიის ისტორიის“ თუ „რელიგიის კვლევების“ (Religious Studies ან გერმ. Religionswissenschaften) სახელით მოხსენიება ერთისმხრივ სხვადასხვა სკოლებს შორის კამათის ამსახველია, მეორესმხრივ კი მომიჯნავე დისციპლინების მხრიდან მეცნიერული ინტერვენციის ანუ ‘რელიგიის კვლევის’ ნიშის გადაფარვის მცდელობისა.  რელიგიოლოგია თუ ინტერდისციპლინარულია ანუ სადარგთაშორისო მეთოდებსა და მეთოდოლოგიებს და მონაცემებს იყენებს, ეს არ ნიშნავს რომ იგი  სხვადასხვა მეცნიერებათა სარელიგიო კვლევების შედეგი და შეჯამებაა (შდრ. ბრიუკი – Brück, Michael von: Religionswissenschaft und Religionsbegriff და სხვები) და მას დამოუკიდებელი ექზისტენცია არ მოეპოვება. ერთი სიტყვით, რელიგიის კვლევის ზოგადი ველი და რელიგიის კვლევის დარგი სხვადასხვა მოცემულობებია.

რა განსხვავებაა მათ შორის? რატომაა დღეს მიღებული  დამკვიდრებული ამ დარგის  მხოლობითში გამოყენება: „რელიგიის (აკადემიური) კვლევა“ ან „რელიგიის მეცნიერება“ და არა მრავლობითი „კვლევები“? რასაკვირველია, – ერთხელაც ვამბობ ხაზგასმით, – რელიგიის მიმართ ყოველგვარ მეცნიერულ ინტერესს და შექმნილ კონცეფციას აქვს არსებობის, განვითარების უფლება და კიდევაც ვითარდება, მაგრამ თუ გსმენიათ ასეთი დარგი: „ფილოსოფიები“ ან „სოციოლოგიები“ ანდა „ფსიქოლოგიები“? ყველა დარგი, თუ ის დარგია, მხოლობითშია, მათ შორის სარელიგიოც. მრავლობითი კოლექტიური მიზანდასახულების ამსახველია, მეცნიერთა ერთი ჯგუფის სოციოლექტი. „დარგთაშორისი მიმართულება“ ესაა ქიმერა (შდრ. Horyna, Břetislav: Kritik der Religionswissenschaftlichen Vernunft. Plädoyer für eine empirisch fundierte Theorie und Methodologie) და ამ დარგის ინტერდისციპლინარული, მულტიმეთოდოლოგიური აღჭურვა ნიშნავს არა მისი თვითმყოფადობის გაქრობას, არამედ პირიქით, განმტკიცებას. რაც მეტს ვსწავლობთ სხვებისაგან, მითუფრო ვიზრდებით და ვემსგავსებით თავს.  შეიძლება სარელიგიო დარგის შიგნით კვლევა ინტრადისციპლინარულიც იყოს, ინტერდისციპლინარულიცა და ტრანსდისციპლინარულიც და მათ შორის საზღვრები გარდამავალია (შდრ. Dimitry Okropiridze: Die semiotische Filmanalyse als didaktisches Werkzeug für die Religionswissenschaft), მაგრამ ამის გამო დარგი დარგად რჩება და  ბუტაფორიულ „დარგთაშორის მიმართულებად“ არ იქცევა. არ გამართლდა ბოლო საუკუნეთა მიჯნაზე მომრავლებული კულტუროლოგიური წარღვნის მომლოდინე თუ მსურველ მეცნიერთა (იტალიელი  დარიო საბატუჩი, აშშ.: ტიმოთი ფიტცჯერალდი და სხვები) ანუ რელიგიის ‘წარღვნისტი’ ინტერპრეტატორების წინასწარმეტყველება, რომ მალე „რელიგია“ „კულტურაში“ გაზავდებოდა და შთაინთქმებოდა, ხოლო რელიგიის ყოველგვარი კვლევა და რელიგიოლოგია უბრალოდ „კულტუროლოგიის“ საფარქვეშ მოთავსდებოდა. მათდა გასაოცრად და ჩვენდა სასიკეთოდ საპირისპირო მოვლენამ იჩინა თავი: რელიგიის კვლევის დარგი უფრო განივრცო და ახალ სკოლებში და შიდამიმართულებებში დაიხვეწა, სპეციალიზირდა (შდრ. ზემოთდ. Horyna, აგრეთვე Kurth/Lehmann: Religionen erforschen და სხვა მსგავსი აქტუალური თეორიულ-მეთოდოლოგიური წიგნები, ჟურნალები, განს. კი Method & Theory in the Study of Religion).

ახლა უფრო კონკრეტულად თუ რა თეორიულ საფუძვლებს ემყარება რელიგიის მეცნიერების ანუ რელიგიოლოგიის (იგივე ‘რელიგიის აკადემიური კვლევა’) განსხვავებულობა? შესწავლის საგანი იგივეა, რელიგია, როგორც სხვაგან, მაგ. სოციოლოგიაში. მაგრამ რელიგია აქ შესწავლის  ერთადერთი საგანია და არა ერთ-ერთი. ამ მიმართებითაა საუბარი „ნიშადადგენილობაზე,“ უფრო ზუსტად, დედნის ენით, Gegenstandsdefiniertes Fach (შდრ.  მაგ. მიხაელ სტაუსბერგი – M. Stausberg: Religionswissenschaft). ზოგჯერ გადმოდინდებიან „მეზობლები.“ როცა სოციოლოგიიდან გადმოვა მკვლევარი და მხოლოდ რელიგიის კვლევით შემოიფარგლება, შესაძლებელია მან „რელიგიოლოგიის პროფესორის“ წოდებას (Proffessor für Religionswissenschaft) მიაღწიოს. ამრიგად, რელიგია კვლევის ერთადერთი ობიექტია, მაგრამ ამით ცოტაა ნათქვამი; თუ დავამატებთ რომ რელიგია წარსულსა და აწმყოში, კონტექსტუალურად, ისტორიულად, სისტემატურად და ა.შ., მაინც ვერ ამოიწურება დარგის რაობა. რელიგიის მეცნიერების შესწავლის საგანია არამარტო რელიგია, არამედ ასევე „რელიგია.“ ამ ზოგადევროპული ცნების განვითარების, უნივერსალიზაციის ეტაპები; მისი „ევროცენტრულობის“ (შდრ. ანი და სხვები – Gregor Ahn: Eurozentrismen als Erkenntnisbarrieren in der Religionswissenschaft ) პერიმეტრები. აქვე აღსანიშნავია რომ მეცნიერთა ნაწილის აზრით რელიგიის ცნების განზოგადება მარტო ევროპული მოვლენა არაა. დისკუსია იმაზე თუ რამდენად შეუცვლელია „რელიგია“ თუ შეცვლადი და ჩანაცვლებადია მაგ. „სპირიტუალობით“ და მსგავსი. აგრეთვე თუ დაშლადია და ეს დაშლადობა მიზანშეწონილია: რწმენა+დაგროვებითი ტრადიცია. რწმენა და კუმულაცია განს. უილფრედ ქანთუელ სმიტის მიხედვით (შდრ. W.C. Smith: The Meaning and End of Religion). ხომ არ გამოიგონეს „რელიგია“ კათედრებზე ან „სავარძლის სწავლულებმა“ ხომ არ შთაგვაგონეს? რა მონაცემია იმ ყველაფრის არსებობის საბუთად, რაზეც ათობით წიგნი დაიწერა და რასაც „რელიგია“ ეწოდება? (შდრ. Jonathan Z. Smith: Imagining Religion)… ყველაფერ ამაზე დისკუსია უსასრულოდ გაგრძელებადია. და საერთოდ, რას ნიშნავს რელიგია, როგორც სახეობა, კატეგორია? განსაკუთრებულად ჩრდილოამერიკულ სივრცეშია ეს კამათი აქტუალური: The Category Religion (შდრ. Russel T.McCacheun: Manufacturing of Religion… );  ევროპული პლურალიზმი, ძალადობის რიტუალიზაცია, თანამედროვე შამანიზმი, თანამედროვე რწმენის დუპლექსურობა (შეიძლება მრევლი შამანთანაც დადიოდეს და ეკლესიაშიც), დევიანტური მოძრაობები, სეკულარიზმის დრეკადობა… ეს საკითხებისა და თემების ერთი რიგია მხოლოდ. მათზე მსჯელობისას რასაკვირველია ვითარდება დარგი, დგინდება მისი ახალი კონფიგურაციები და ამოცანები. არამარტო რელიგიის თემატიზაციაზე საუბარი, საუბარია იმაზეც რომ ამ გზით არამხოლოდ საკუთარ თვითმყოფადობას განამტკიცებს რელიგიოლოგიური დარგი, არამედ იგი  კულტუროლოგიური იდეების სამჭედლოდ იქცევა (შდრ. Anne Koch: Die Religionswissenschaft als Theorienschmiede  der Kulturwissenschaften).

სხვა, არანაკლებ მნიშვნელოვანია მომიჯნავე დარგებთან ურთიერთობის გარკვევა, ზოგადად სარელიგიო დისკურსის ანალიზი. როგორ იკვლევს რელიგიას მაგ. რელიგიის სოციოლოგია ან რელიგიის ფსიქოლოგია? მათ ურთიერთმიმართებაზე ადრეც ვისაუბრე და აღარ გავმეორდები. რა არის ამ კვლევებისაგან ჩვენთვის მნიშვნელოვანი, როგორ შეიძლება მათი გამოყენება და ა.შ. ამ ბოლო ხანებში განსაკუთრებულად აქტუალურია რელიგიის ბიოლოგიურ და ნეოროლოგიურ კვლევებთან დიალოგი თუ დისკუსია, რელიგიის კოგნიტიური მეცნიერების (Cognitive Science of Religion) მიმართ გამოჩენილი რეფლექსია (შდრ. Sebastian Schüler: Religion, Cognition, Evolution ).

ამრიგად, რელიგიის მეცნიერება სარელიგიო ზოგადი დისკურსის ერთობაა; ის არამხოლოდ რელიგიას, ‘რელიგიის’ ცნებას, და ‘რელიგიის’ კატეგორიას იკვლევს, არამედ ასევე რელიგიის კვლევებსაც ანუ  რელიგიის შესახებ ზოგად, ინტერდისციპლინარულ დისკურსსაც განიხილავს, აჯამებს, აანალიზებს და საკუთარი დასკვნები გამოაქვს (შდრ. Steffen Führding: Diskursgemeinschaft Religionswissenschaft ).

ყოველივე ზემოთქმული მაინც თუმცა მნიშვნელოვანი მასალაა დარგის იდენტობის, მაგრამ დარგის თვითმყოფადი განვითარების დუღაბი მეტამეცნიერული რეფლექსიაა. თვითანალიზი, მეცნიერული ეპისტემეს ჩამოყალიბება, ძველი მიდგომების, მაგ. ფენომენოლოგიის გადაფასება, ახალი მეთოდებისა და მეთოდოლოგიების დახვეწა ბოლო ათწლეულებში და დღესაც აქტუალურ ფაზაშია და რელიგიოლოგიას მომავლის პერსპექტიულ მეცნიერულ დარგად წარმოაჩენს (შდრ. 1. Antes/Geertz/Warne: New Approaches to the Study of Religion… 2. Stausberg, Michael and Engler, Steven: The Routledge Handbook of Research Methods in the Study of Religion).

ამ დარგის დაფუძნება და განვითარება, – ერთხელაც ვაზუსტებ, ისეთის, როგორიცაა, – არადასავლური სივრცის გარდა ჯერჯერობით მხოლოდ იაპონიამ შეძლო და რამდენადმე ჩეხეთმაც. საქართველოსათვის და მისი საგანმანათლებლო სისტემისათვის  დღემდე გამოწვევად რჩება, თუმცაღა არსებობს რამდენიმე, ჩემი აზრით, დამარცხების პირას მისული პირადი თუ კოლექტიური ინიციატივა… ბარემ აქვე დავძენ თუ რატომაა დარგის დაფუძნების ქართული ინიციატივები დამარცხების პირას მისული: 1. იმიტომ რომ ეს არ განხორციელდა  დარგის ევროპელ ან ჩრდილოამერიკელ სპეციალისტებთან კოორდინაციის საფუძველზე; 2. იმიტომ რომ ინიციატორებმა არ მიაქციეს ყურადღება დარგის ეპისტემეს ანუ მეცნიერულ თეორიას, როგორც ჩანს, არც მისი აქტუალური მეთოდოლოგიითა და საუნივერსიტეტო ისტორიით დაინტერესებულან; 3. თავიდანვე არ დაუსახავთ მიზნად რელიგიის კვლევის, როგორც დამოუკიდებელი დარგის ეტაბლირება; ეს არსებითი წინაუკმობაა, თორემ როცა ზუსტად იცი, რას საქმესაც ეჭიდები, ადრე თუ გვიან წარმატებას მიაღწევ; 4. დამფუძნებლური ინიციატივები შთაინთქა ქართველი ლექტორების შემთავსებლურ, შემგროვებლურ და ბიუროკრატიულ სწრაფვებში; 5. ჩვენი უნივერსიტეტები არაა პრინციპულად სეკულარული ინსტიტუციები (რექტორებს დასამოძღვრავად დროდადრო საპატრიარქოში იბარებენ და ისინიც მორჩილად ეახლებიან ხოლმე)  და საერთოდაც, საზოგადოებაზე რომ აღარაფერი ითქვას, ე.წ. აკადემიური წრეც, – სულ ერთია, რელიგიისადმი კრიტიკულად თუ აპოლოგეტიკურად განწყობილი, – ჯერ მზად არაა რელიგიის არარელიგიური, არაიდეოლოგიური ინტერპრეტაციისათვის… ზოგიერთი მიზეზი შეიძლება გამომრჩა, მაგრამ ფაქტი სახეზეა, მისი საუკეთესო მცდელობის შემთხვევაშიც კი: ‘რელიგიათმცოდნეობა’ ან ‘რელიგიის კვლევები’ სხვადასხვა მეზობელი დისციპლინების, თეოლოგიის, სოციოლოგიისა თუ ფილოსოფიის დამხმარე კურსის დონეზე დარჩა (ვერ გეტყვით, რიგ შემთხვევებში შეიძლება თავიდანვე ისედაც დამხმარედ იყო გამიზნული და არც ვინმეს უფიქრია დარგის სრულყოფილი ეტაბლირება, მხოლოდ „რელიგიათმცოდნეობის“ თუ „რელიგიის კვლევების“ ნიშის მოკავებას ეცადნენ) და ვერ ჩამოყალიბდა თვითმყოფად, დამოუკიდებელ დარგად, ისეთად, როგორიცაა იგი სინამდვილეში ანუ დასავლურ უნივერსიტეტებში.  შესაბამისად, ვერა და ვერ ჩამოყალიბდა რელიგიის შემეცნებით დაინტერესებულთა პროფესიული წრე და ვერც სათანადო  ქართულენოვანი დარგობრივი ჟურნალი გამოჩნდა სარბიელზე. ამ სიტუაციიდან გამომდინარე, შეთანხმება თუ კონსენსუსი იმის თაობაზედ თუ რა არის ეს დარგი და რა არა, რელიგიის თემით დაინტერესებულ ქართველ მკვლევართა შორის არ არსებობს. აქვე უნდა აღინიშნოს რომ ორი „რელიგიათმცოდნეობითი კრებული“ თუ „ძიებანი“, რაც ბოლო ორი ათწლეულის მაძილზე გამოჩნდა, მართლაც ბედნიერი გამონაკლისია და დარგის პერსპექტივაზე მიანიშნებს (შდრ. 1.ზაზა ფირალიშვილი, 2015; 2. ნუგზარ ბარდაველიძე, 2009). მაგრამ საბოლოოდ, პიროვნული ინიციატივების მიუხედავად, დარგი სავალალო ჩანასახოვან მდგომარეობაში რჩება.

დღეისათვის, როდესაც მთელ მსოფლიოში ე.წ. „რელიგიის დაბრუნება“ ფაქტია და ჩვენში კი ეს მოვლენა განსაკუთრებულად საგრძნობია, რელიგიის მიმართ მეცნიერულად ინსტიტუიზირებული რეფლექსიის არარსებობა სამწუხარო მოვლენაა და  საქართველოსა და მისი საუნივერსიტეტო სისტემის უმწიფარობასა და ზოგადად ჩვენი ქვეყნის დასავლურ სტრუქტურებში ინტეგრაციისათვის მოუმზადებლობაზე მეტყველებს. რჩება შთაბეჭდილება რომ საქართველო რელიგიის ზეობის შუასაუკუნეობრივი ეპოქისაკენ უფრო მიილტვის, ვიდრე თანამედროვე დასავლეთისაკენ, სადაც რელიგია მისი ყოველგვარი გამოვლინებით, მეცნიერული რეფლექსიის დინებაშია მოქცეული (შდრ. თენბრუკი, „რელიგია რეფლექსიის დინებაში“ – Fr. T. Tenbruck, Die Religion in Maelstrom der Reflexion ).

DSCF2553