რელიგიათმცოდნეობის რამე-რუმე და ჩვენი აკადემიური ველის პროვიზორულობა

„რელიგიათმცოდნეობა“ ფართო ცნებაა. თუ ინგლისურის ზუსტ გადმოღებას ვცდით, „რელიგიის კვლევას“ ან „რელიგიის კვლევებს“ მივიღებთ, გერმანულიდან კი „რელიგიის მეცნიერება“ გამოისახება.

ეს სიტყვა სხვადასხვა ასოციაციას აღძრავს და შეგვიძლია ვივარაუდოთ რომ რელიგიის შემსწავლელი მეცნიერება, როგორც დამოუკიდებელი დარგი, – ისეთი როგორიცაა იგი დასავლეთში, – ჩვენში ჯერჯერობით ყოველგვარი ასოციაციის გარეთაა, ხოლო ყოველგვარი მცდელობა ამ აკადემიური სიტყვათაწყობის სახელით შეიძლება არამხოლოდ კრიტიკასა და დაცინვას, არამედ ასევე მოწონებასაც იმსახურებდეს, თუმცაღა ეს მცდელობები მეზობელი დარგების მხრიდან რელიგიათმცოდნეობითი ველის  ინტერვენციის გზით  ხორციელდება.

საბოლოოდ ფილოლოგია-ისტორიის, სოციოლოგიის, თეოლოგიისა და ფილოსოფიის მიერ რელიგიის კვლევის ზოგადი ველის შექმნამ შესაძლებელია ჩვენში რელიგიის კვლევის კერძო დარგის აუცილებლობის შეგნებაც დაბადოს და ააღორძინოს. როგორც ცნობილია, დასავლეთში რელიგიის კვლევის დარგის ინსტუტიციონალურმა არსებობამ და განვითარებამ რელიგიისადმი საზოგადოების ფართო ფენების დამოკიდებულება არსებითად შეცვალა და იგივეა ჩვენთანაც მოსალოდნელი ანუ დიდი ალბათობაა იმისა რომ რელიგიათმცოდნეობის აკადემიური ინსტიტუციონალიზაციის შედეგად (რაც მრავალმხრივ ძალისხმევასა და უცხოელ სპეციალისტებთან კოოპერაციას მოითხოვს) რელიგიის ბრმა პრაქტიცირების სურვილი მისი რაციონალური შემეცნების წყურვილით გაწონასწორდეს (ამაზე დაწვრილებით მოგვიანებით ვიმსჯელებთ).

რელიგიათმცოდნეობა ემპირიული დარგია, ამდენად, ის არ არის თეო-ლოგია და შესაბამისად, მისი შესწავლის საგანი ღმერთი და გამოცხადება კი არ გახლავთ, არამედ რელიგია. შესაბამისად, იგი გვევლინება როგორც რელიგიო-ლოგია. რელიგია კულტურის ნაწილია, ხოლო რელიგიოლოგია – კულტუროლოგიურ დარგთა ოჯახს მიეკუთვნება. ‘ღმერთი’ რელიგიის ისტორიაში საერთოდაც ნაბოლარაა, Spätling [Söderblom, Nathan (1913): Holiness], ხოლო ე.წ. ‘გამოცხადება’ ოდენ ქრისტიანულ-თეოლოგიური სპეკულაციის დაჟინებაა და არაერთ რელიგიას, – მაგ. ბუდიზმს, ჯაინიზმს ან არქაული კულტურებში აღმოჩენილ რელიგიებს, –  ამ ორი კომპონენტის გარეშეც შესანიშნავად გააქვთ თავი, და რადგანაც რელიგია ერთობ ამბივალენტური, ძნელად განსაზღვრებადი, მრავალგანზომილებიანი ფენომენია და მასთან ინტელექტუალური ჭიდილი ღირს, ის, როგორც კვლევის ობიექტი,  გარდა რელიგიათმცოდნეებისა, კიდევ სხვა არაერთი მეცნიერული დარგის მიმდევარ-სპეციალისტთა დაინტერესებასაც იწვევს. რელიგიათმცოდნეობისაკენ თუ რელიგიათმცოდნეობითი კვლევის ველზე შემოჭრა-დასახლების მისწრაფება არამხოლოდ ჰუმანიტარულ, არამედ მეტ-ნაკლებად ყველა მეცნიერულ დარგს ახასიათებს, რის გამოც აკადემიურ ასპარეზზე ამ ბოლო ათწლეულებში თვით ‘რელიგიის ბიოლოგია’ ან ‘რელიგიის კოგნიტიური მეცნიერება’ (cognitive science  of religion) მოგვევლინა. რელიგიათმცოდნის დასკვნა: „ეჭვგარეშეა რომ რელიგიათმცოდნეობა ყველა არსებულ დარგზე მიმზიდველია.“ (Freiberger, Oliver (2012): „Die Religionswissenschaft ist ohne Zweifel das spannendste Fach, das es gibt.“).

რელიგიათმცოდნეობის, სხვაგვარად,  ‘რელიგიის მეცნიერების’ ანუ ‘რელიგიის აკადემიური კვლევის’ მიმზიდველობა და მისი, როგორც ცოცხალი აკადემიური ორგანიზმის  დაძაბული Œuvre არაერთხელ გამხდარა როგორც დარგის შიგნით, ასევე მეზობლად (‘მეზობლობაში’ იგულისხმება მაგ. თეოლოგია ან სოციოლოგია) მწვავე დისკუსიის მიზეზი. ასე მაგ. ცნობილი თეოლოგი ადოლფ ჰარნაკი მაშინდელი ბერლინის უნივერსიტეტის რექტორის მთელი ხმით გაჰკიოდა, რომ რელიგიის შესახებ ცოდნის საუნივერსიტეტო ფაკულტეტიზაციას შესაბამისი  ისტორიული და ენობრივი ბაზისი ესაჭიროება და რელიგიათმცოდნეობის  თეოლოგიასთან მიერთების განზრახვა მხოლოდ ბალღური ოცნებაა და უარესიც: „უკურნებელი დილეტანტიზმის“ მაჩვენებელია [Harnack, Adolf (1901): „Die Aufgabe…]; ხოლო რელიგიათმცოდნეობის ცნობილ სისტემატიკოსს იოახიმ ვახს უპირველეს დარგობრივ ამოცანად მიაჩნდა რელიგიათმცოდნეობის მკვეთრი ‘გამიჯვნა’ (Abgrenzung მისი უსაყვარლესი სიტყვაა) თეოლოგიის, ფილოსოფიისა და სოციოლოგიისაგან და ამ მეცნიერული დარგების ერთმანეთში არევას  (promiscue) იგი მეცნიერულ ნონსენსად ან არაკეთილსინდისიერებად მიიჩნევდა და იმ დროის სოციოლოგებსა და თეოლოგებს, – მაგ. ერნსტ ტროელჩს, ამ რელიგიისისტორიული სკოლის ანუ როგორც უთარგმნელად იტყვიან ხოლმე თვით ინგლისურ სიტყვათხმარებაშიც, Religionsgeschichtliche Schules – ს ერთ-ერთ გიგანტს, არა ისეთს როგორც რუდოლფ ოტტოა, მაგრამ მაინც ზორბას, გიოტინგენელ ტროელჩს, თვითონაც რომ ვეღარ გაეგო, რა უფრო იყო, თეოლოგი, სოციოლოგი თუ რელიგიათა ისტორიკოსი, მაქს ვებერივით რომ გხვდება გერმანულ სამეცნიერო ლიტერატურის ყოველ მეორე ან მესამე გვერდზე მაინც, ამ ტროელჩს ზუსტად, ჩვენი ვახი, ჩვენი დარგის მეცნიერულთეორიული მესაძირკვლე, რელიგიათმცოდნეობის მიმართ გამოჩენილი მისი ექსპანსიური ზრახვების გამო სულ ქოქოლას აყრიდა და კრიტიკის ქარ-ცეცხლში ატრიალებდა [Wach, Joachim (1924): Religionswissenschaft: Prolegomena…]. მაინც ენა მისწრებს და ბარემ აქვე დავძენ რომ ებრაული წარმოშობის გერმანელი მეცნიერის ეს სტანდარტული ნაშრომი-ქმნილება თავმდაბლური სათაურით, პროლეგომენა, თავის დროზე სათანადო დაფასებას ვერ ეღირსა, გადაიჩეხა რა ახლადდაფუძნებული დარგი ფენომენოლოგიური მეთოდოლოგიისა და კომპარატი(ვი)სტიკის უფსკრულში, ხოლო თვითონ ვახს რასაკვირველია გერმანიისათვის იმ ავბედით ჟამს ემიგრაციაში მოუწია გახიზვნა, მაგრამ ომის მერე ვახის წიგნი ამერიკულად ითარგმნა და ამერიკული religious studies, historie of religion და academic study of religion, როგორც სეკულარული მეცნიერება, ამ ნაშრომს დაეფუძნა.

 

Professorenkatalog der Universitaet Leipzig

დააგვიანდათ ამერიკელებსაც, რადგან წვრილ-წვრილი ქრისტიანული დენომინაციების მადას ვერც სარელიგიო მეცნიერება აცდა თავიდან. მაგრამ მერე ისეთი ემპირიული აბჯარი რომ შეისხა ამ მეცნიერებამ რომ მისი გადაყლაპვა უკვე უჭირდა ეკლესიებს და ყელში გაჩხერვა და დახრჩობა კი რა საკადრისია იყო მათთვის?! სამმაგი სახელი კი იმიტომ ჰქვია რომ დროში იცვლებოდა და პირველი ანუ ‘რელიგიური კვლევები’ თეოლოგიურობის ატმოსფეროსა და არამეცნიერულობის ეჭვს  ჰბადებდა და ამიტომ  ‘კვლევები’ ‘ისტორიამ’  ჩაანაცვლა, ხოლო ‘ისტორია’ კი ‘აკადემიურმა კვლევამ’ მხოლობითად, რადგან რამდენიც არ უნდა იყოს ეს ‘კვლევები’, და რამდენი რელიგიის შესახებაც არ უნდა იწერებოდეს, ჯამში მაინც ერთი ერთი მთლიანობაა და ამ დარგის ფარგლებში ‘კვლევაა’, ხოლო ‘ისტორია’ საკმარისი არაა დარგის აღსანიშნავად, რადგან დარგი ვახის მიხედვით ორ განუყოფელ ნაწილად იყოფა: ისტორიულ და სისტემატურ მთლიანობად და ვახისეული დაყოფა, – გრძივი და განივი, დიაქრონული და სინქრონული, ისტორიული და სისტემატური, ამომწურავია. ამდენად, ვახი ამერიკის გზით ისევ დაუბრუნდა გერმანიას, იგი სხვათაშორის, შვეიცარიაში გარდაიცვალა, მგონი 1954 წელს და მის მეცნიერულ მემკვიდრეობას შესანიშნავად უპატრონა მისმა იაპონელ-ამერიკელმა მოწაფემ და მეგობარმა – იოსებ კიტაგავამ. ვახი ჩიკაგოში მირჩა ელიადეს წინამორბედ კათედრას ხელმძღვანელობდა და ბევრი რამ გააკეთა თავისი მოგზაურობებით ინდოეთში და იაპონიაში დარგის ინტერნაციონალიზაცია-უნივერსალიზაციისათვის. ბოლოს კი ერთმა გერმანელმა სპეციალისტმა ვახის ქმნილება სადისერტაციო თემად აქცია და ‘ვახშე რელიგიონსვისსენშაფთ’ გვიბოძა. ამ წიგნში ისევეა მოთხრობილი ვახის პროლეგომენა, როგორც ქართულ ლიტერატურულ სინამდვილეში ყველასათვის ცნობილი „რას მოგვითხრობს ვეფხისტყაოსანი“, რაც მაშინდელი კომპარტიელი ბოსების დაკვეთით გამოუწურავს ერთ რუსთველოლოგს. ამრიგად, რელიგიოლოგიის გზებიც კლდოვანი და ღადოა…

ზოგადად რელიგიათმცოდნეობამ იდენტობის ჩამოსაყალიბებლად რთული გზა გაიარა, ფილოლოგიურიდან ფენომენოლოგიურამდე და ფენომენოლოგიურიდან კულტუროლოგიურამდე. ოქსფორდში მოღვაწე გერმანელი სტუდენტი, ვისაც გერმანიაში ჰომეროსისა და ჰორაციუსის ზუთხვა მობეზრდა (ვაჟა-ფშაველას ლათინურის არ იყოს), სორბონაში ცნობილი ინდოლოგთან გაეშურა, ბონფიურთან… გაიქცა, გადაიხვეწა, იმდენად მობეზრდა ლათინურის ზუთხვა. როგორც ჩანს, მოყირჭებაა ყოველგვარი დიდი საქმის დასაწყისი. მიულერი რომ გერმანიაში დარჩენილიყო, ერთ რიგით გერმანელ მეცნიერად ჩამოყალიბდებოდა, ვერ იქცეოდა კლასიკოსად და მასაც დროის დინება დავიწყების მორევში გააქანებდა როგორც სხვა არაერთ მიულერსა და მაიერს უქნა. ან ვაჟასაგან რა გამოვიდოდა, ვინა და რა, ლათინური რომ აეტანა ბოლომდე? ალბათ ლათინურის მასწავლებელი, პრეისტორიული აკაკი ურუშაძე? 🙂  ბოლოს კი მაქს მიულერი ოქსფორდში აღმოჩნდა და  დღეს მიიჩნევა დარგის პიონერად, პოპულარიზატორადა და მამად, ფილოლოგი, მითოსოლოგი, ინდოლოგი ფრიდრიხ მაქს მიულერი რელიგიისმეცნიერული (Religionswissenschaftliche)  მოღვაწეობის ნიმუშად საბუნებისმეტყველო, ემპირიულ მეთოდებს სახავდა ( და ამდენად, სულაც არაა გადაჭარბებული მოსაზრება რომ იგი თითქოსდა მოითხოვდა science of religion სულაც საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა კანონში მიეღოთ). რასაკვირველია, ანგლიკანურ დიდ ბრიტანეთში რელიგიის ამგვარი ‘დარვინიზაცია’ მხოლოდ იმიტომ გადაურჩა ეკლესიის რისხვას რომ თვით ამ ეკლესიის პრიმასი ანუ დედოფალი ვიქტორია მფარველობდა და სამეფო ინსტიტუტში პირადად ესწრებოდა მიულერის შესავალ ლექციებს (1870). საიდანღაც შეიტყო ამ ღონისძიების შესახებ ერთმა ირლანდიელმა კათოლიკე ეპისკოპოსმა და მიულერი რქიან ეშმაკად გამოაცხადა.

… ინდოელებმა სარელიგიო მეცნიერების მამა სიცოცხლეშივე ბრაჰმანად აღიარეს, ათასგვარ საჩუქრებს უგზავნიდნენ, მათ შორის, ბრაჰმანის ქამარს და ზოგიერთები მას ბრაჰმანად კურთხევასაც ენუკვოდნენ, დალოცვას ითხოვდნენ მისგან. ინდოეთში გოეთეს ინსტიტუტი არ არსებობს; ბადალ ინსტიტუტს რასაკვირველია მიულერის სახელი ამშვენებს.

ამ გზაზე დარგის ერთ-ერთ რეფორმატორად, კულტუროლოგიური გარდატეხის წინამორბედებად  გვევლინება იტალიელი სპეციალისტი რაფაელე პეტაზონი … პეტაზონი თუ პეტაძონი, – იტალიური გამოთქმა ამ ორს შუაა, 1924 წელს შეუდგა იტალიური სკოლის დაფუძნებას. მანამდეც კი იყო ცდები, რომში თუ ბოლონიაში, 1884 წლიდან ამოქმედდა, ‘რელიგიის ისტორიის’ კათედრა, მაგრამ ნორჩმა დარგობრივმა მცდელობამ თეოლოგიზაცია განიცადა და ჩაილურის წყალი დალია…მსგავსი რამ დაემართა თსუ რელიგიათმცოდნეობის კათედრასაც, 90 – იანი წლებიდან ამოქმედებულს, მიესივნენ ახალგამოჩეკილი საეკლესიო თეოლოგები და მოახრჩვეს….

საქართველოში ჯერჯერობით მთელი სისრულითაა ამოქოქილი რელიგიის პრაქტიცირება, შესრულება, მიყოლა. რელიგიის კვლევის ინსტიტუციონალიზაცია კი ვერადავერ მოხერხდა. არა, იქნებ გვეყოფოდა კიდევაც ინტელექტუალური პოტენციალი, მაგრამ მიზნად არ დაუსახავს არავის, არცერთ გუნდს, არცერთ უნივერსიტეტს და რელიგიის კვლევების ზოგადი ველი კი იქმნება და მართლაც ველივითაა: სოციოლოგების, თეოლოგების, ფილოსოფოსების კარვები დგას და ითავსებენ ასე თუ ისე, იმორჩილებენა და ყველა კმაყოფილია მგონი: სტუდენტიც და ლექტორიც. ერთ მშვენიერ დღეს კი რაღაც მიზეზით (ან დაფინანსება შეუწყდებათ ან სტუდენტების ნაკადი) აახვევენ ამ კარვებსაც და არაფერი დარჩება არც მათგან არც მათი ‘რელიგიათმცოდნეობისა’ თუ ‘რელიგიის კვლევებისაგან’…

„რელიგიათმცოდნეები“, რომელთაც თსუ-ში გასაგები მიზეზის გამო „თეოლოგი“ ჩაუწერეს, სადღაც გაქრნენ. სად არიან ახალგაზრდა „რელიგიის მკვლევარები“? თუ არიან, დარგის გარეშე ისინიც ისე გაქრებიან, როგორც „რელიგიათმცოდნეები“…

წლებია, ერთი თუ რამდენიმე უნივერსიტეტი მსგავსი ნიშებით პროგრამირებს, დილეტირებს და ბოლოსდაბოლოს ვინმემ ხომ უნდა თქვას: ქართული „რელიგიათმცოდნეობა“ ან „რელიგიის კვლევები“  ესაა აკადემიური ფარსი, მოკლედ, ტყუილი და სუროგატის შექმნის მცდელობები… პოზიტივი მხოლოდ ინტერვენტებისაგან ხელფასის აღებაა 🙂

ყოველშემთხვევაში, მე ჯერ შედეგს ვერ ვხედავ. ჯერ არავინ შემხმიანებია, არც ამ ბლოგზე, რომელსაც დარგის გაცნობა და პოპულარიზაცია ევალება და არც პირადად, როგორც კოლეგა 😊 „სად არიან შვილები? შვილები არ არიან!“

ქვეყანა კი თავისი გზით მიდის და წავა, უფრო სწორად, ამ ქვეყანას საითაც უნდა იქით წაიყვანს ის შეუსწავლელი, გაუგებარი და არარეფლექსირებული რელიგია, რელიგია ზოგადად თუ კერძოდ, დიდი თუ პატარა მავნეობებით, ძალადობრივი და რენეგატული მამაოიზმი – უფრო სწორად, იმ უხეშ დანადგარზე ნაწარმოები რელიგიური იდეოლოგია, რასაც სამთავრობო ძალუფლებასთან ჩახუტებული და ნომენკლატურული საპატრიარქო ამუშავებს

ამ საკითხებზე იხილეთ აქაც, უფრო დაწვრილებით, დააკლიკეთ და ცალკე სარკმელი გაიხსნება!

19 დეკემბერი, 2018.

Kommentar verfassen

Trage deine Daten unten ein oder klicke ein Icon um dich einzuloggen:

WordPress.com-Logo

Du kommentierst mit Deinem WordPress.com-Konto. Abmelden /  Ändern )

Google Foto

Du kommentierst mit Deinem Google-Konto. Abmelden /  Ändern )

Twitter-Bild

Du kommentierst mit Deinem Twitter-Konto. Abmelden /  Ändern )

Facebook-Foto

Du kommentierst mit Deinem Facebook-Konto. Abmelden /  Ändern )

Verbinde mit %s