რელიგიის რეპატრიარქალიზაცია/ႻႤႪႨႢႨႨႱ ႢႠႫႭႶႥႨႻႤႡႠ/Back of God/Rückkehr der Religionen

„ႢႠႬႨႶႥႨႻႤ, ႰႠႣ ႢႻႨႬႠႥႱ ႶႫႤႰႧႭ?“

ႣႠႥႨႧႬႨ

Ⴇანამედროვეობა, როგორც სპირიტუალურ-შემეცნებითი მთლიანობა, ამგვარივე კონვერგენცია და ერთგვარი ‘იანუსი’, ხასიათდება ორი ძირითადი თვისებით: 1. რელიგიის ხელახალი შემოქცევა, მოულოდნელი უკანდაბრუნება; 2. რელიგიის შესახებ მეცნიერული რეფლექსიის განვითარება, რელიგიის კვლევის ფართო ველის ჩამოყალიბება. ამჯერად პირველ მათგანზე შევჩერდები. რელიგიის დაბრუნება/Back of Religion, მეტაფორულად: ‘ღმერთის დაბრუნება’/Back of God, რაც მთელი დედამიწის ზურგზე მეტ-ნაკლებად სახეზეა და სახეცვლილებაშიც, საგრძნობლად არყევს სეკულარიზმის ცნობილ თეორიებს, რომელთა თანახმადაც, ეკლესიურ/ინსტიტუციონალური რელიგია მინავლდა, გადინდა რა იგი უხილავ, საყოფაცხოვრებო სფეროებში ან/და პრივატიზირებულ იქმნა (Luckmann, 1991). რელიგიის დაბრუნება სოციოლოგ ჯოზე კაზანოვას მიერ აღქმულია როგორც ‘რელიგიის დეპრივატიზაცია’, (Casanova, 1994), ხოლო პეტერ ბერგერის მიერ დანახულია როგორც ‘დესეკულარიზაცია’ (Berger, 1999). ეს ცხადი მოვლენა სხვა თიკუნ-სახელებს არ ისაკლისებს და ცნობილია ასევე როგორც ‘რესაკრალიზაცია’ (Knoblauch, 1997). ლუმანის, ლიუბესა თუ ბორდოს სახელით ცნობილ სარელიგიო და სადაგ, ე.წ. ‘კონვენციონალურ თეორიებს’ შორის განსაკუთრებული მიდგომით გამოირჩევა გერმანელ-ამერიკელი სოციოლოგის, მარტინ რიზებროდტის რელიგიურ პრაქსისზე ორიენტირებული თეორია (Riesebrodt, 2006, 2000). ორიოდ სიტყვით, ამ მეცნიერის სამუშაო სტილის თაობაზედ. რიზებროდტი ცდილობს უფრო მეტი გადმოსცეს, ვიდრე რელიგიის ცალსახა სიმპტომატურ-სოციოლოგიური ახსნაა (რელიგია რომ საზოგადოებრივი ინტეგრაციის ფუნქციონერია ან პიროვნული თუ კოლექტიური ინტერაქციის აქტი და მსგავსი ბანალობები); მარტინ რიზებროდტის ნაშრომებიდან ჩანს, რომ იგი არამხოლოდ სოციოლოგიურ ჩაკეტილ წრეში ტრიალებს, არამედ საკმაოდ კარგად იცნობს რელიგიოლოგიურ ანუ რელიგიათმცოდნეობით თეორიებსაც, პრაქტიკულადაც მჭიდროდ თანამშრომლობს და მოხსენებებით გამოდის აგრეთვე რელიგიოლოგიურ ინსტიტუციებში, ასე მაგ. ჰანოვერის უნივერსიტეტში.  გაოცებას იწვევს, რომ  იგი საკმაოდ პესიმისტურადაა განწყობილი სარელიგიო ანუ რელიგიის შესახები ზოგიერთი მსხვილკალიბრიანი სოციოლოგიური თეორიის მიმართ, ასე მაგ., იგი მიიჩნევს რომ ლუმანის სისტემური თეორია არსებითად  მცდარია, რადგან მასში რელიგია კი არაა ახსნილი, არამედ სოციუმი რელიგიის გზით და ა.შ…. და მსგ. … და რაც კიდევ უფრო საინტერესოა, იგი მიიჩნევს რომ სეკულარიზაციასა და რელიგიათა დაბრუნებას შორის წინაღმდეგობა მოჩვენებითია და ეს ორი მოვლენა ერთი პროცესის ორი მხარეა. ამ ერთობლივი პროცესის ასახსნელად „რელიგიის კონვენციონალური თეორიები ნაკლებად დამხმარეა“, ამიტომაც, „თანამედროვე მსოფლიოში რელიგიის როლის უკეთესი ახსნისათვის“ იგი გვთავაზობს „რელიგიის შესახები ძირითადი სოციალური თეორიების კრიტიკულ გადამოწმებას“ (2000, 11-12).  აქ არ შევუდგები რელიგიის ამ ცნობილი მკვლევარისა და სოციოლოგის თვალსაზრისების დაწვრილებით გადმოცემას, დავკმაყოფილდები მხოლოდ ისეთი რამდენიმე ასპექტით, რომელიც შეიძლება ჩვენი თანამედროვე რელიგიურ ყოფის მექანიზმის გასაგებად და გასაღებად გამოგვადგეს.

მარტინ რიზებროდტი „რელიგიათა დაბრუნებას“ თავის წიგნში განსაზღვრავს როგორც „რელიგიის რევიტალიზაციას“ ან „რელიგიის გლობალურ რევიტალიზაციას“ (2000, 10, 11, 49).   რელიგიის ეს ‘რევიტალიზაცია’, იგივე ფუნდამენტალიზმი ანდა მსგავსი, თავისი ყველაზე ნიშანდობლივი გამოხატულებით, – როგორც ქრისტიანობაში, ასევე ისლამში, – სხვა არაფერია თუ არა რელიგიური ცნობიერების ‘პატრიარქალიზაცია’. ცნებას ‘პატრიარქალური’ იგი თავის მომცრო, ანტიჰანტინგსტონურ წიგნში ხშირად იყენებს, ზოგიერთ გვერდზე კი, – ასეთებია, მაგ. გვ.: 114, 115, – რამდენჯერმე. „ავტორიტარულ-პატრიარქალური ქმედება“ ან „პატრიარქალური იდეოლოგია“, „პატრიარქალური ურთიერთობები“, საბოლოო ჯამში გვაძლევს „რეპატრიარქალიზაციას“ (2000, 119) ანუ რელიგიური პატრიარქალიზმის აღდგენას. რელიგიის დაბრუნებამ ასევე მოგვცა „პატრიარქალური რეპერსონალიზაცია“(2000, 118) ან  „ოჯახის რეპატრიარქალიზაცია“ და მსგავსი. რიზერბროდტის თანახმად, რელიგიის დაბრუნება რეაქციაა თანამედროვეობის გამნივთებელი ხასიათის  (versachlichte Charakter der Moderne) წინააღმდეგ. რელიგიამ მოდერნს შეუტია იმით რომ ბიუროკრატიული, ბაზრულ-კაპიტალისტური, ადამიანის გამსაქონლებელი, ‘ოჯახის დამანგრეველი’ და გამნივთებელი ურთიერთობების საპირწონედ უპირატესობა მიანიჭა პატრიარქალურ-სოციალურ ურთიერთობებს. ამ მხრივ სეკულარიზაცია და რელიგიის რევიტალიზაცია ერთი პროცესის ორ მხარედ წარმოჩინდება და არა ურთიერთწინააღმდეგობებად (2000, 50). ვერ ვიტყვი, რომ დიდი მკვლევარი სათანადოდ ამაგრებს ან ავითარებს ამ თეორიას, მაგრამ საქართველოს რელიგიურ ლანდშაფტზე დაკვირვებითაც, პრინციპში სწორ დებულებად მოჩანს. რელიგიურ თუ გარელიგიურებულ ინდივიდს  აღარ სურს ნივთად იქცეს და ან დარჩეს მოდერნულობის ხელში, დაკარგოს პიროვნულობა (თუნდაც პიროვნულობის დამადასტურებელი საბუთით), ამიტომ იცავს თავის მეობას, ე.წ. იდენტობას და ირჩევს იდენტობის სხვა გზას – პატრიარქალურ-პიროვნულს, და შესაბამისად რეალურ თუ გამოგონილ ტრადიციებსა და ტრადიციულობას. ეს გზა მერე მას შესაბამის ჩაკეტილ წრეშიც მოაქცევს, – ამას უკვე მე ვამატებ საქართველოზე დაკვირვებით, – სადაც პიროვნული ურთიერთაღიარების სოლიდარული ატმოსფეროა (ასეთი ატმოსფეროს ფლუიდური საშო და სავანეა ე.წ. მრევლი) და ასეთი ყოფა იქცევა მისი ცხოვრების ღერძად. ამის ყველაზე ექსტრემალური გამოვლინებაა ჩვენს რელიგიურ რეპერტუარში კარატისტ კახაბერის დაჯგუფება. აქვე მოვიაზროთ თუ როგორ უნდა მოექცას ასეთ ჯგუფს საზოგადოება და სახელმწიფო, არა? რასაკვირველია, ალტრუისტულად და ემპათიურად ანუ სჯობია მიიღოს ისინი ისეთებად, როგორებიც არიან და ხელი შეუწყოს მათ საზოგადოებაში რეინტეგრაციას, მათ გამგზავრებას სპორტულ შეჯიბრებებში თუნდაც ისეთი საბუთებით, რომლებსაც ისინი იდენტობის საფრთხედ, მათი ლექსიკით, „სატანურ ბეჭდად“ არ მიიჩნევენ.

ახლა ‘რელიგიის დაბრუნების’ მეორე და უფრო პრობლემატური შედეგის შესახებ. რასაკვირველია, მარტო ამ საპირწონე პერსონალურობის ხარჯზე და ე.წ. რეპატრიარქალიზაციის გზით რელიგია ვერ დაბრუნდებოდა და ანგარიშგასაწევ ძალად ვერ იქცეოდა, მას რომ ანტიკრიზისული სუბსტანცია არ აღმოსჩენოდა. როგორც ჩანს, რელიგია საფუძველშივე კრიზისის, შემთხვევითობის, გაუთვალისწინებელის, ჯამში, ე.წ. კონტინგენტურის დაძლევის იარაღია და ამითვისაა იგი ადამიანისაგნ მოხმობილი (თეოლოგიური ‘გამოცხადების’ მითი და არგუმენტაციაც ამ დებულებას ამაგრებს). ჩვენ გვჭირდება უხილავი ძალა (იგივე პოლინეზიურ-არქაული ცნობიერების მანა, რაც  დინამიური თეორიის ღერძად იქცა) და ვერავითარი განვითარება ან მოდერნი ვერ გამორიცხავს მოსალოდნელ კატასტროფას, ქაოსს, სტიქიას… როცა სიტუაცია უსაშველოა, საქმეში საშველად ჩაერთვება რელიგია. საქართველომ მძიმე ეპოქა გამოიარა და ‘ხსნის გზას’ ეძებდა. ამიტომაც ‘საქმეში’ ჩაერთო რელიგიის შემდგომი ფაქტორები, სწორედ ისე, როგორც რიზებროდტი ამას აღწერს: „რელიგიური ცოდნა, რელიგიური სიმბოლოები, ობიექტები, სივრცეები, ისევე როგორც რელიგიური სპეციალისტების მომზადება და ლიცენზირება ერთი ცენტრალიზებული კონტროლის ქვეშ დადგა“ (2000, 46). ეს ყველაფერი საქართველოში განსაკუთრებულად მძაფრად ანუ ვირულენტურად ხორციელდებოდა და განხორციელდება დღესაც. ამ რელიგიური ვირულენტურობის გვირგვინი გახლათ უმაღლესი სამთავრობო ჩინოვნიკების, პრეზიდენტის, პრემიერისა და მათი ამალის სტუმრობა საპატრიარქოს სასულიერო აკადემიაში, სადაც საბოლოოდ გაფორმდა რელიგიის ისეთი ტირანული დაბრუნება (რელიგიურმა ტირანიამ აკადემიზმის ტოგა მოისხა), რაზეც რიზებროდტი საუბრობს და რასაც აქვე სიტყვა-სიტყვით გადმოვცემთ: „ეს (იგულისხმება ზემოჩამოთვლილი ფაქტორები – მთარგმნ.)  რელიგიურ ორგანიზაციებს (წაიკითხე ჩვენთან მიმართებაში: ‘საპატრიარქო’ – მთარგმნ.) საშუალებას აძლევს ისე გააფართოვონ მათი ზეგავლენა პიროვნებებზე და მისასვლელი გზა ძალაუფლებისა და სიმდიდრისაკენ რომ ეს ყოველივე მათსავე რელიგიურ ფუნქციებს გაცილებით აჭარბებდეს.“  (2000, 46). რელიგია დაბრუნდა ჩვენში და რეორგანიზირდა, რითაც მოიპოვა ყოველივე ის, რაც მას სთნდა: ფული, გავლენები, ძალაუფლება და თვით მეცნიერული ჩობნის კომბალსაც კი წასწვდა! აწი იგი ამ ყველაფრის შენარჩუნებაზე და განმტკიცებაზე იზრუნებს!

ჩიკაგოს უნივერსიტეტში კი არა, თითქოს აგერ სანაპიროზე, საპატრიარქოში იჯდაო ბატონი მარტინი და ჩვენს პატრიარ-ქალიზაციას ანუ პატრიარქისაგან და მისი ქალი მდივნისაგან ნაწველ-ნადღვებ და კარაქმოხდილ პროვინციალიზმს ანუ უკუშემოქცეულ რე-პატრიარ-ქალიზაციას აკვირდებოდა! 🙂

Martin-Riesebrodt+Die-Rückkehr-der-Religionen-Fundamentalismus-und-der-Kampf-der-Kulturen

ამრიგად, რაც გაუზვიადებელია, მთელი სერიოზულობით რომ შეჯამდეს, საქართველოში დაბრუნებული რელიგია თუ ერთის მხრივ, ახალი პიროვნული (რეპატრიარქალიზირებული) იდენტობის გასაღებადაც გვევლინება, მეორეს მხრივ, იგი როგორც რელიგიური ინსტიტუცია, თავის რელიგიურ ფუნქციებს გასცდა, ასცდა კიდევაც  და იგი მოგვევლინა როგორც ძალაუფლებისა და სიმდიდრის გავლენიანი მოთამაშე ქვეყანაში თუ მის ფარგლებს გარეთ.

რასაკვირველია, უკეთესადაც შეიძლებოდა რელიგიის დაბრუნების თემატიზაცია, მაგრამ ჯერჯერობით აქ შევჩერდები. რაც შეეხება იმას თუ რა წამალია, ვეცდები ამაზე მსჯელობა მომავალ ოპუსში განვავრცო. ზემორე ნარკვევი სენის ამოცნობის სურვილითაა ნასულდგმულები. ჩემი განზრახვის საილუსტრაციოდ ერთ ძველ სიბრძნეს დავიმოწმებ: „უკუეთუ მკურნალმან არა სცნას სენი, ვითარ დაჰკაზმოს წამალი?“. სენის ცნობას კი სჭირდება სწორედ რელიგიის საკითხების სისტემატური, ერუდირებული კვლევა ანუ ერუირება (Peter Antes)  და რელიგიის სეციერტული ანუ გამკვეთი, გამჭოლი კვლევა (Kurt Rudolph). რელიგიაზე საუბარი  კარგ შედეგს ვერ მოიტანს როცა იგი ამა თუ იმ რელიგიის თეოლოგიურ აპოლოგეტიკას ან მისადმი ‘მიძღვნილ’ მსოფლმხედველობით კრიტიკას ეყრდნობა. რელიგიათმცოდნეობა იმიტომაა ოქროს შუალედი რომ ჭეშმარიტების საკითხი აქ მოხსნილია  და ამავდროულად, დარგს  იდეოლოგიის მიმართ კრიტიკული იმუნიტეტი და ფუნქცია აქვს გამომუშავებული (შდრ.: Kurt Rudolph, Die ideologiekritische Funktion der Religionswissenschaft). რელიგიის ფენომენისა და რელიგიური ძვრების შესახებ მსჯელობა რასაკვირველია ყველას შეუძლია, ვინც საამისო მოწოდებას გრძნობს, მაგრამ ალბათ უკეთესია როცა ეს მსჯელობა და შესაბამისი დასკვნები რელიგიის კვლევის კლასიკოსებს, პროფესიულ რელიგიათმცოდნეობას და აღიარებულ რელიგიათმცოდნეობით თეორიებს ეყრდნობა.

ძირითადი ლიტერატურა/Literatur:

Casanova, José (1994): Public Religions in the Modern World. Chicago/London: The University of Chicago Press.

Führding, Steffen / Antes, Peter (Hrsg.): Säkularität in religionswissenschaftlicher Perspektive. Göttingen: V&R unipress.

Knoblauch, Hubert (1997): Die Sichtbarkeit der unsichtbaren Religion. In: Freiberger, Oliver / Kleine, Christoph /  Beinhauer-Köhler, Bärbel / Gärtner, Christel / Tanaseanu-Döbler, Ilinca (Hrsg.): ZfR – Zeitschrift für die Religionswissenschaft. Marburg: De Gruyter (zur Zeit), damals: Diagonal -Verlag, 5, S.179-202

Luckmann, Thomas (1991): Die Unsichtbare Religion. Frankfurt am Main: Suhkramp.

Riesebrodt, Martin (2007): Cultus und Heilversprechen. Eine Theorie der Religion. München: C. H. Beck.

Riesebrodt, Martin (2000):Die Rückkehr der Religionen. Fundamentalismus und „der Kampf der Kulturen“. München: C. H. Beck.

Rudolf, Kurt (1978): Die ideologiekritische Funktion der Religionswissenschaft. In: Numen – International Review for the History of Religions (I.A.H.R.), Exec. Editors: Gregory D. Alles and Olav Hammer. Leiden: Brill. Vol. XXV, Fasc. 1, 2-39.

Kommentar verfassen

Trage deine Daten unten ein oder klicke ein Icon um dich einzuloggen:

WordPress.com-Logo

Du kommentierst mit Deinem WordPress.com-Konto. Abmelden /  Ändern )

Google Foto

Du kommentierst mit Deinem Google-Konto. Abmelden /  Ändern )

Twitter-Bild

Du kommentierst mit Deinem Twitter-Konto. Abmelden /  Ändern )

Facebook-Foto

Du kommentierst mit Deinem Facebook-Konto. Abmelden /  Ändern )

Verbinde mit %s