„რელიგიათმცოდნეობა“ როგორც სეკულარული დისციპლინა და მისი საზოგადოებრივი ფუნქცია – Religionswissenschaft als säkulare Disziplin und ihre Funktion

წინათქმა

სათაურშივე გამოტანილი ცნებით – „რელიგიათმცოდნეობა“ აქ მოიაზრება რასაკვირველია სეკულარული და ამდენად, თეოლოგიისაგან მკაფიოდ გამიჯნული, ჰუმანიტარული საუნივერსიტეტო დარგი, დღეისათვის აქტუალური სახელწოდებით „რელიგიის აკადემიური კვლევა“. თავიდანვე უნდა განვმარტო, რომ „რელიგიათმცოდნეობა“ ავირჩიე როგორც დროებითი, ქართული აუდიტორიისათვის შეჩვეული ტერმინი, რათა ერთის მხრივ, მკითხველი არ დამებნია და მეორეს მხრივ კი მეჩვენებინა რომ პატივისცემით ვეპყრობი იმ ქართველ მეცნიერთა ღვაწლს, რომელთაც მიაჩნიათ რომ მათი მოღვაწეობა, მთლიანად თუ ნაწილობრივ, ჩვენში „რელიგიათმცოდნეობის“ სახელით ცნობილი პროფესიული დარგის სფეროს მიეკუთვნება.

ამავდროულად ვეცდები, დარგის თანამედროვე განვითარების შესაბამისად, მისი ნოვაციური სახელწოდების საჭიროებაც წარმოვაჩინო.

როდესაც რელიგიის კვლევაზე, გნებავთ „კვლევებზე“ და „რელიგიათმცოდნეობაზეა“ საუბარი, გასათვალისწინებელია  ერთი მნიშვნელოვანი გარემოება: დარგის აღმნიშვნელი ტერმინოლოგია დარგის ეტაპობრივი განვითარების კვალდაკვალ, დროდადრო იცვლებოდა. ასე მაგ. Science of Religion, რა სახელწოდებითაც ოქსფორდში 1870 წელს რელიგიის კვლევის საუნივერსიტეტო მოღვაწეობა დაიწყო, მალევე მოგვევლინა როგორც Comparative Religion, ხოლო ‘რელიგიის მეცნიერება’ დღეისათვის ამერიკაში გაგებულია არა თავდაპირველი მნიშვნელობით, არამედ როგორც ‘რელიგიის სოციოლოგია’ ან ‘კოგნიტიური კვლევა’ (cognitive science of religion). ამიტომაც, მეცნიერული კომუნიკაციის პრინციპებიდან გამომდინარე, ვცდილობ რა თვალი გავუსწორო რელიგიის კვლევის მეცნიერულ თანამედროვეობას, მივიჩნევ რომ ახალი მეცნიერული პარადიგმის წარმოჩენა ნებისმიერ ენაზე სწორედაც რომ ახალი ენობრივი ‘ინიციაციითა’ და  ნოვაციური სახელწოდებით უნდა დაიწყოს. ახალი ღვინო ახალ ტიკში ისხმება!

 

რატომ ფიგურირებს დღეს ‘რელიგიის აკადემიური კვლევა’ და არა ‘რელიგიის კვლევები’, ან ‘რელიგიათმცოდნეობა’ და სხვა მსგავსი?

Warum ‚Academic Study of Religion‘ oder ‚Religionswiseenschaft‘ und nicht Religious Studies‘ oder ‚Religionskunde‘?

ცნება ‘რელიგიის აკადემიური კვლევა’ ანუ academic study of religion ასახავს რელიგიის კვლევის საუნივერსიტეტო დარგის უახლოესი განვითარების სტანდარტს და იგი სხვებთან ერთად, გამორჩეულად ეკუთვნის კანადელ მეცნიერს – რასელ მაკკაჩენს (Russell T. McCutcheon, დაბ. 1961…); ამჟამად ალაბამას უნივერსიტეტში მოღვაწე სპეციალისტი ამით ემიჯნება როგორც რელიგიის რელიგიურ კვლევებს ( religious studie of religion), რაც გასული საუკუნის სამოციან წლებამდე ამერიკის შეერთებული შტატების უნივერსიტეტებში  სხვადასხვა ლიბერალურ-პროტესტანტული დენომინაციების ეგიდით მიმდინარეობდა, ასევე საუნივერსიტეტო, თუმცაღა არაკონფესიურ, მაგრამ პრორელიგიურად ორიენტირებულ (რბილად რომ ვთქვათ, ნაკლებადმეცნიერულ, ზოგიერთი მკაცრი შეფასებით კი ‘არამეცნიერულ’, ‘გნოსტიკურ’, ‘კრიპტოთეოლოგიურ’) მიდგომებს; რელიგიის ფენომენისადმი მსგავსი მიდგომები და თვალსაზრისები ევროპაში შლაიერმახერიდან იღებს სათავეს („რელიგია უსასრულოს ჭვრეტა და განცდაა“), ხოლო ჩრდილოეთ ამერიკაში ძირითადად მირჩა ელიადეს („საკრალური მანიფესტირებს და რელიგიათა მთელი ისტორია სიწმინდის თავ-ჩენა ანუ ჰიეროფანიაა“) და მის ერთობ გავლენიან „ჩიკაგოს სკოლას“ უკავშირდება. რელიგიის კვლევის ეს პრორელიგიური მიმართულება განსაკუთრებულად ორი მსოფლიო ომის შუალედში და რამდენადმე გასული საუკუნის 70-იან წლებამდე ფიგურირებდა და ევროპულ-ამერიკული საუნივერსიტეტო სივრცისათვის ზოგადად ცნობილია როგორც ‘რელიგიის ფენომენოლოგია’. ყველაზე ცნობილი ფენომენოლოგები გერმანულ-ჰოლანდიურ-სკანდინავიურ სივრცეში მოღვაწეობდნენ, მაგ.: Nathan Söderblom (1866-1931), Rudolf Otto 1869-1937), Friedrich Heiler (1892-1967), Gerardus van der Leeuw (1890-1950), Geo Widengren (1907-1996), Gustav Mensching (1901-1978)…  რელიგიის კვლევის ფენომენოლოგიური მიმართულებისათვის, – რაც დღეისათვის უკვე დარგობრივი წარსულის კუთვნილებაა, –  რელიგია „თავისთავადი მოდგმის“ თაურფენომენია,  sui generis და რელიგიის კვლევის სოციალურ ან ისტორიულ მეცნიერებათა დონეზე დაყვანა რელიგიის არსობრივ ანუ ესენციალისტურ/სუბსტანციალისტურ რედუქციას ნიშნავს  (შდრ. ჩვენი სტატია აქვე: მირჩა ელიადე – რელიგიის კვლევის დიდოსტატი). გასული საუკუნის 60-70-იანი წლებიდან რელიგიის ფენომენოლოგია მძაფრი კრიტიკის ქარ-ცეცხლში მოჰყვა. რადგან ყოველივე ამას ღირებულებათა სუბიექტურ კატეგორიებამდე მივყავართ, „ვერც რელიგიური გამოცდილების არსი, ვერც რელიგიის არსი, და ვერც რელიგია როგორც თავისთავში ჩაკეტილი ორგანული წარმონაქმნი, ვერ იქნება რელიგიათმცოდნეობის ამოსავალი წერტილი“ (შდრ. Reiner Flasche, 1978, S. 277 : „Weder das Wesen der religiösen Erfahrung, noch das Wesen der Religion, noch die Religion als in sich geschlossenes Gebilde können Ausgangspunkt der Religioinswissenschaft sein“). საბოლოოდ რელიგიის კვლევის ფენომენოლოგიური პარადიგმა იცვლება კულტუროლოგიურით, რის განხორციელებასაც ინტერნაციონალური დიაპაზონის მქონე შემდეგი ებრაელი, იტალიელი თუ გერმანელი მეცნიერების დამსახურებაა: Raphael  Jehuda Zwi Werblowsky, Raffaele Pettazzoni, Dario Sabbatucci,  Kurt Rudolph, Peter Antes, Burkhard Gladigow, Hans. G. Kippenberg, Hubert Seiwert და სხვები. ამ ახალი პარადიგმის სახელმძღვანელო დებულებები შეჯამებულად აისახა გერმანულენოვან ენციკლოპედიური ხასიათის ხუთტომეულ „სახელმძღვანელოში“ (იხ. : Cancik, Hubert / Gladigow, Burkhard / Laubscher, Matthias (Hrsg.) (1988 – 2001): Handbuch religionswissenschaftlicher Grundbegriffe (HrwG). in 5 Bänden. Stuttgart / Berlin / Köln / Mainz: Verlag W. Kolhammer).

რელიგიათმცოდნეობის სეკულარული განვითარება ნაწილია დასავლურ სივრცეში განხორციელებული იმ კულტუროლოგიური ძვრებისა, რაც ყველა სოციალური თუ ჰუმანიტარული მეცნიერული განშტოების მომავალ განვითარებაზე აისახა და რაც ცნობილია როგორც კულტურული შემობრუნება, გარდატეხა, ‘რევოლუცია’, გარდაქმნა… – ფერისცვალებათა მთელი კომპლექსი, ერთი სიტყვით, Cultural Turn, რაშიაც ერთგვარი ლოკომოტივის როლი ლინგვისტურმა გარდატეხამ (linguistic turn) შეასრულა (შდრ. Doris Bachmann-Medick (2006) ( 5. Auflage 2014): Cultural Turns. Neuorientierungen in den Kulturwissenschaften. Reinbek bei Hamburg: Rowohlt).

„რელიგიათმცოდნეობის“ კულტუროლოგიურ გარდატეხაში განსაკუთრებულად აღნიშნავენ ხოლმე პოსტკოლონიალური გარდატეხის (Postcolonial turn) განსაკუთრებულ როლს (შდრ. Bochinger, Christoph: 2013, 20, მთლიანობაში სათაურით: „რელიგიისა და სეკულარიზმის ურთიერთდამოკიდებულება როგორც რელიგიათმცოდნეობითი კვლევის საგანი“). პოსტკოლონიალური გარდატეხის შედეგად რელიგიათმცოდნეობა დანარჩენ რელიგიებს ‘მშობლიურ’ ქრისტიანობასთან სუბორდინაციულ დამოკიდებულებაში კი არ განიხილავს, არამედ თანაბარ დონეზე. რელიგიათმცოდნეობის, როგორც კულტუროლოგიური დარგის წარმოჩენა-განვითარების საქმეში, პიროვნული თვალსაზრისით, ხაზგასასმელია ტიუბინგელი მეცნიერის, „რელიგიათმცოდნეობაში“ ჩვენი პირველი მასწავლებლის – პროფესორ ბურკჰარდ გლადიგოვის (Burkhard Gladigow, დაბ. 1939) დამსახურება:

41424L1XUAL._SX333_BO1,204,203,200_

ოდნავ მოგვიანებით, ევროპელი მეცნიერების კვალდაკვალ, მაკკაჩენმა და ჯონათან ზიტელ სმიტის (Jonathan Zittell Smith, 1938-2017) სხვა მოწაფეებმა ასევე უკუაგდეს ამერიკაში ფართოდ გავრცელებული ე.წ. ესენციალისტური მოდელი და შესაბამისად, ელიადეს ჩრდილქვეშ მოღვაწეობა და ნაცვლად ამისა მათ რელიგიის კვლევის  მკაფიოდ სეკულარული გზა აირჩიეს (შდრ. Steffen Führding: „Jensets von Religion“, 2015  და  აგრეთვე მისივე „Culture Critic oder Caretacer?“, 2006). ამდენად,  ‘რელიგიის აკადემიური კვლევა’ ‘სოციო-კულტურულად’, გასაგები ენით, ანთროპოლოგიურადაა ორიენტირებული: „Religion is … an ordinary aspect of social, historical existence“ (შდრ. Russel T. McCutcheon (2001): „Critics not Caretacers“, p. xii). მეთოდოლოგიურად რელიგიის თანამედროვე აკადემიური კვლევა როგორც კულტუროლოგიური, ანუ სოციო-ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა ოჯახის წევრი, ამავე ოჯახის ინტერდისციპლინარულ არსენალს ეყრდნობა (შდრ. Stausberg, Michael and Engler, Steven (Eds.) (2011): The Routledge Handbook of Research Methods in the Study of Religion).

მეცნიერულ-თეორიულად კარგად გამართული და სისტემატური გერმანულენოვანი  დარგის სახელწოდება Religionswissenschaft, – რაც პირდაპირი თარგმანით ‘რელიგიის მეცნიერება’ გამოვიდოდა, – ამერიკულად გაიგება და ითარგმნება როგორც ‘რელიგიის აკადემიური კვლევა’ (academic study of religion) ან უბრალოდ ‘რელიგიის კვლევა’ ( study of religion). რაც შეეხება ასევე გავრცელებულ მეორე ვერსიას, religious studies (‘რელიგიური კვლევები’ ან ‘რელიგიის კვლევები’), იგი სადავოა, რადგან „თეოლოგიურ კონოტაციას შეიცავს“ (შდრ. Führding, 2006, 23). გარდა ამისა, „რელიგიის კვლევები“ ე.წ. ინფლაციური, მრავლობითი ტერმინია, რადგან სხვადასხვა, სასხვათაშორისოდ რელიგიის თემით დაინტერესებულ მეცნიერებათა მიერ ჩატარებული ჯამური კვლევების აღსანიშნავადაც გამოიყენება.  თუმცაღა, ‘რელიგიათმცოდნეობის’ პარალელურად საქართველოში რატომღაც სწორედ ამ სადავო ანუ ინფლაციურ-თეოლოგიურმა ვერსიამ მოიკიდა ფეხი. მეცნიერული კეთილსინდისიერებისა და სიზუსტის დაცვის მიზნით იგი ჩვენ უარვყავით. აქვე უნდა დავძინოთ რომ რელიგიის საუნივერსიტეტო კვლევის აღმნიშვნელად ანგლო-საქსურ სივრცეში პარალელურად გამოიყენება ასევე ტრადიციული ‘რელიგიათა ისტორია’, რაც  ფაქტიურად იგივეა, რაც „რელიგიათმცოდნეობა“ და  რამაც ფართო აკადემიური აღიარება ვერ ჰპოვა, რადგან რელიგიის კვლევა მთლიანობაში, გარდა ისტორიული რელიგიების დიაქრონული კვლევებისა, მოიცავს რელიგიის სინქრონულ კვლევებსაც; უფრო დაზუსტებულად, აკადემიური კვლევის საგანი ანუ ზინგულარული ‘რელიგია’ კრებსითი მხოლობითია და იგი მოიცავს არამხოლოდ რელიგიის ისტორიული გამოვლინებების, არამედ ასევე რელიგიის, როგორც ზოგადადამიანური, ზოგადკულტურული მოვლენის სისტემატურ და შედარებით კვლევებსაც.  რელიგიის კვლევა ნიშნავს მისი ისტორიული, სოციალური, ფსიქოლოგიური და სხვა განზომილებების თემატიზაციასა და კონტექსტუალიზაციას. იცის რა რომ დარგის ახლებურ, კულტუროლოგიურ სისტემატიზაციაში ლომის წილი გერმანელ მეცნიერებს მიუძღვით, მაკკაჩენი პარალელურ ტერმინად იყენებს ასევე გერმანულ პირველწყაროს: Religionswissenschaft.

ამრიგად, გერმანული წარმოშობის და ზოგადად ევროპული კონფიგურაციის მქონე სარელიგიო ემპირიული მეცნიერების განვითარებამ ჩრდილოამერიკულ უნივერსიტეტში მოითხოვა მისი სახელდების შეცვლა და იგი მოგვევლინა როგორც „რელიგიის აკადემიური კვლევა“.

რელიგიის კვლევის ცენტრებისათვის დამახასიათებელი ტერმინოლოგიური ცვალებადობა რამდენადმე ასახვას ჰპოულობს აღმ. ევროპაშიც; ასე მაგ. რუსულად გამოიყენება არამხოლოდ Религиовéдение  არამედ ასევე, მეტი სიზუსტისათვის Наука о Религии ( შდრ. Красникова, А.Н., 1996:  Классики мирового религиоведения, стр. 32), ხოლო ჩეხურად თანამედროვე რელიგიოლოგიის აღმნიშვნელ ტერმინად  Religionistika დამკვიდრდა (შდრ. რელიგიათმცოდნეობის ჩეხური გვერდი ). ქართული ადექვატის ძიებაში ვცდილობთ დავამკვიდროთ რელიგიოლოგია. ახალგაზრდა დისციპლინა„რელიგიოლოგია“, რომელსაც თავის დროზე რატომღაც ლოგია არ ეწოდა, სხვა მეზობელი, ასევე ახალ დროში დამკვიდრებულ მეცნიერულ ლოგიათა – სოციოლოგიის, ეთნოლოგიისა და ფსიქოლოგიის ‘სიყრმის მეგობარია’ და „უმრავლეს ევროპულ უნივერსიტეტებში მან თვითმყოფადი მეცნიერების სახით XIX საუკუნის მეორე ნახევარში შეძლო დაფუძნება“ (შდრ.: Kohl, Karl-Heinz, 1988: „Die Religionswissenschaft ist eine relativ junge akademische Disziplin. Ähnlich wie die Soziologie, die Ethnologie und die Psychologie hat sich auch die Religionswissenschaft an den meisten europäischen Universitäten erst in der zweiten Hälfte des 19. Jahrhunderts als eigenständige Wissenschaft zu etablieren vermocht.“)

„რელიგიის მეცნიერების“ ანუ რელიგიოლოგიის, ჩრდილოამერიკულად, „რელიგიის აკადემიური კვლევის“ განმანათლებლურ გენეზისზე და ენათმეცნიერულ წიაღზე აქ აღარ შევჩერდებით, ამჯერად რელიგიოლოგიის, როგორც ემპირიული და თვითმყოფადი დარგის მეცნიერულთეორიულ საფუძველზე გავამახვილებთ ყურადღებას. ამ თეორიის სათავეში დგას იოახიმ ვახი (Ernst Adolf Felix Joachim Wach, 1898-1955) თავისი საჰაბილიტაციო ნაშრომით: „რელიგიოლოგია. პროლეგომენა მისი მეცნიერულ-თეორიული დასაფუძვლებისათვის“ (Religionswissenschaft. Prolegomena zu ihrer wissenschaftstheoretischen Grundlegung. 1924). ვახის ნაშრომმა დიდწილად და დღემდე განსაზღვრა რელიგიოლოგიის როგორც თეოლოგიისაგან სრულიად ემანსიპირებული, შედგენილობით ისტორიულ-სისტემატური, მეთოდოლოგიითა და თვითშეგნებით კი ემპირიულ-დესკრიპტიული, ნეიტრალური, ინსტიტუციონალურად თეოლოგიისაგან მკაფიოდ გამიჯნული,  თვითმყოფადი ჰუმანიტარული დარგის საუნივერსიტეტო იდენტობა (შდრ. განს. Flasche, Rainer,  1977: Die Religionswissenschaft Joachim Wachs). ვახის ნაშრომი მეორე მსოფლიოს შემდგომ ითარგმნა ამერიკაში და დიდი ბიძგი მისცა დარგის ემპირიულ კალაპოტში მოქცევას და მეცნიერულ წინსვლას…

გაგრძელება იქნება

ძირითადი ლიტერატურა:

1. Ahn, Gregor (1997): Eurozentrismen als Erkenntnisbarrieren in der Religionswissenschaft. In: Auffarth, Christoph / Beinhauer-Köhler, Bärbel /Deeg, Max /Gärtner, Christel /Rüpke, Jörg / Tanaseanu-Döbler, Ilinca (Hrsg.): ZfR – Zeitschrift für die Religionswissenschaft. Marburg: z. Z.: De Gruyter, damals: Diagonal -Verlag, 5, 41-58.
2. Antes, Peter (1979): Die Religionswissenschaft als humanwissenschaftliche Disziplin. In: Zeitschrift für Missionswissenschaft und Religionswissenschaft. 63. Jahrgang, S. 275-282.
3. Antes, Peter (1986): Systematische Religionswissenschaft – eine Neuorientierung. In: Zeitschrift für Missionswissenschaft und Religionswissenschaft. 70. Jahrgang, S. 215-221.
4. Bachmann-Medick, Doris (2006) (52014): Cultural Turns. Neuorientierungen in den Kulturwissenschaften. Reinbek bei Hamburg: Rowohlt
5. Berger, Peter L.(1999): The Desecularization oft he World: A global Overview. In: Berger, Peter L. (Ed.): The Desecularization oft he World: Resurgent Religion and World Politics. Washington, D.C.: Grand Rapids, p. 1-18.
6. Berger Peter L. (1980): Der Zwang zur Häresie. Religion in der pluralistischen Gesellschaft. Frankfurt am Main: Fischer.
7. Bochinger, Christoph (2013): Das Verhältnis zwischen Religion und Säkularität als Gegenstand religionswissenschaftlicher Forschung. In: Führding, Steffen / Antes, Peter (Hrsg.): Säkularität in religionswissenschaftlicher Perspektive. Göttingen: V&R unipress. S. 15-57.
8. Casanova, José (1994): Public Religions in the Modern World. Chicago/London: The University of Chicago Press.
9. Flasche, Rainer (1977): Die Religionswissenschaft Joachim  Wachs. In: Theol. Bibl. Tölpelmann, Bd. 35. Berlin – New York: Walter de Gruyter.
10. Freiberger, Oliver (2013): Die deutsche Religionswissenschaft im transnationalen Fachdiskurs [German Studies of Religion in the Transnational Disciplinary Discourse]. In: Auffarth, Christoph / Beinhauer-Köhler, Bärbel /Deeg, Max /Gärtner, Christel /Rüpke, Jörg / Tanaseanu-Döbler, Ilinca (Hrsg.):  Zeitschrift für Religionswissenschaft,  1–28.
11. Führding, Steffen (2015): Jenseits von Religion? Zur sozio-rethorische „Wende“ in der Religionswissenschaft. Bielefeld: Transcript.
12. Führding, Steffen (2006): Culture Critic oder Caretaker?  Religionswissenschaft und die Funktion für die Gesellschaft: Eine Auseinandersetzung mit Russell T. McCutcheon. Marburg: Diagonal.
13. Gladigow, Burkhard /Burkhard Gladigow / Herausgegeben vonChristoph Auffarth und Jörg Rüpke (2005): Religionswissenschaft als Kulturwissenschaft. In: Bochinger, Christoph / Rüpke, Jörg (Hrsg.): Religionswissenschaft heute, Bd.1. Stuttgart: Verlag W.Kohlhammer.
14. Habermas, Jürgen (2001): Glauben und Wissen.  Friedenspreis des Deutschen Buchhandels, 2001, Dankesrede. https://www.friedenspreis-des-deutschen-buchhandels.de/sixcms/media.php/1290/2001_habermas.pdf , S. 8-16. [ნახვის თარიღი: 27. 02. 2018].
15. Kohl, Karl-Heinz (1988): Geschichte der Religionswissenschaft. In: Cancik, Hubert / Gladigow, Burkhard / Laubscher, Matthias (Hrsg.) (1988 – 2001): Handbuch religionswissenschaftlicher Grundbegriffe (HrwG). In 5 Bänden. Stuttgart / Berlin / Köln / Mainz: Verlag W. Kolhammer, I,  S. 217-262. Hier: S.217.
16. Красникова, А.Н. (ред) (1996):     Классики мирового религиоведения – Антология – Том 1. Пер. с англ., нем., фр. М.: Канон.
17. McCutcheon, Russell T.(2015): A Modest Proposal on Method: Essaying the Study of Religion. Leiden – Boston: Brill.
18. McCutcheon, Russel T. (2014): Religionswissenschaft. Einführung und Grundlagen. Herausgegeben und mit einer Vorwort versehen von Steffen Führding. Übersetzt aus dem amerikanischen Englisch von Katinka und Elija Lutz sowie Thomas Klein. Frankfurt am Main: Peter Lang GmbH.
19. McCutcheon, Russell T. (2004): Critical Trends in the Study of Religion in the United Staates. In: Antes, Peter / Geertz, Armin W. / Warne, Randi, R. (Eds.): New Approaches to the Study of Religion: Textual, Comparative, Sociological, and Cognitive Approaches (Religion and Reason, 43). Berlin-New york: de Gruyter, p. 317-343.
20.  McCutcheon, Russell T. (2001):  Critics Not Caretakers: Redescribing the Public Study of Religion. Albany: State University of New York Press.
21. Stausberg, Michael and Engler, Steven (Eds.) (2011): The Routledge Handbook of Research Methods in the Study of Religion. London & New York: by Routledge.

 

Zeli, 2018, 1. März, Tü., WHO.

 

Kommentar verfassen

Trage deine Daten unten ein oder klicke ein Icon um dich einzuloggen:

WordPress.com-Logo

Du kommentierst mit Deinem WordPress.com-Konto. Abmelden /  Ändern )

Google Foto

Du kommentierst mit Deinem Google-Konto. Abmelden /  Ändern )

Twitter-Bild

Du kommentierst mit Deinem Twitter-Konto. Abmelden /  Ändern )

Facebook-Foto

Du kommentierst mit Deinem Facebook-Konto. Abmelden /  Ändern )

Verbinde mit %s