„რელიგიის“ დაბადება – die Geburt der «Religion»

ყოველგვარ მეცნიერებას უპირველეს ყოვლისა, შესწავლის მტკიცედ განსაზღვრული საგანი ესაჭიროება. ამ კერძო შემთხვევაში ეს საგანი ანუ „რელიგია“ – როგორც უნივერსალური, ზოგადამიანური კულტურულ-რწმენითი სისტემების გამაერთიანებელი ცნება გვიანდელი ევროპული მოვლენაა. საკმარისია აღინიშნოს, რომ „რელიგია“ ყველა რელიგიის მისამართით პირველად 1627 წელს,  ჰოლანდიელმა თეოლოგმა და ფილოსოფოსმა ჰუგო გროციუსმა(1583-1645) გამოიყენა.1 ევროპაში მანამდე ჩვეულებრივ საკუთარ რელიგიას „ფიდესად“ მოიხსენიებდნენ, ხოლო სხვებისას კი ეწოდებოდა „სექტა“, „იდოლატრია“, საუკეთესო შემთხვევაში კი Lex ანუ მიმდინარეობა. მართალია, ქრისტიანობამ Religio თავიდანვე გამოყო, გამოაცალკევა რომაული კულტურისგან, რათა ეს კულტურა მის გარეშე აეთვისებინა, მაგრამ religio მაინც გადარჩა, შემორჩა რა ის ბერულ მოწესეობას და უბრალო ბერები ჩვეულებრივ, „რელიგიოზუსებად“ იწოდებოდნენ. ინგლისური დეიზმის, „ბუნებრივი რელიგიის“ და ფრანგული განმანათლებლობის დამსახურებაა „რელიგიის“, როგორც ზოგადადამიანური თვისების და მოვლენის ხელახალი აღმოჩენა, მისი განზოგადება და დამკვიდრება: ეს დამსახურება წილად ხვდა ეგრეთწოდებულ დეისტურ რელიგიის ფილოსოფიას. განმანათლებლობის ფილოსოფიამ მისი ღვაწლი გააგრძელა2, მართებულად აღნიშნავს რელიგიის კვლევის (იგულისხმება Study of Religion, იგივე Religionswissenschaft), როგორც თვითმყოფადი აკადემიური დარგის ერთ-ერთი სისტემატიკოსი Joachim WACH. თუმცაღა, ეკლესია და თეოლოგია, განმანათლებლობის დასკვნით, რწმენითი ომებისთვის პასუხისმგებელია, მაგრამ ბიურგერული, ცივილური რელიგიის (religion civile) ანუ მოქალაქის რელიგიის (religion du citoyen) არსებობა პიროვნების შინაგანი სიმშვიდისა და საზოგადოებრივ-პატრიოტული მორალის შესანარჩუნებლად აუცილებელია: „ამავდროულად სახელმწიფოსათვის ძალიან მნიშვნელოვანია, რომ ყოველი მოქალაქე საკუთარ რელიგიას ფლობდეს, რაც მისივე მოვალეობების სიყვარულს ნიშნავს; მაგრამ ამ რელიგიის დოგმები სახელმწიფოსა და მის ორგანოებს აინტერესებთ მხოლოდ იმდენად, რამდენადაც ისინი მორალს უკავშირდებიან.“3

რასაკვირველია, რელიგიის ზოგადი ცნების არარსებობის პირობებშიც, ყველა ისტორიული რელიგია, როგორც (sagt treffend Burkhard GLADIGOW) კომპლექსური კულტურული აგრეგატი,“4 ყველა კულტურაში თავის საქმეს, ფუნქციას და როლს ასრულებდა ისე, რომ არავინ იცოდა, თუ მისი სახით „რელიგიასთან“ გვქონდა საქმე და მას ზოგადი კულტურული სივრციდან, სამართლიდან და ფილოსოფიიდან ნაკლებად გამიჯნავდნენ; საკმარისია ამის საილუსტრაციოდ გავიხსენოთ ებრაული „დათ“, არაბულ-ისლამური „დინ“‘ ინდური „დჰარმა“, და, ბოლოს, თუნდაც ქართული „რჯული“ და ა.შ.

ინგლისური დეიზმის და ფრანგული განმანათლებლობის კვალდაკვალ კანტი კიდევ უფრო შორს წავიდა. მისი ერთი მოსაზრების თანახმად, სხვადასხვა რელიგიებთან კი არ გვაქვს საქმე, არამედ ერთ, ადამიანურ რელიგიასთან, რომლის დამხმარე საყრდენები და საზიდრები, შემთხვევითი, დროსა და გეოგრაფიაზე დამოკიდებული გამოვლინებებია ისტორიული რელიგიები მთელი თავისი წიგნებით, როგორიცაა, მაგ. ზენდ-ავესტა, ვედები, ყურანი თუ ბიბლია: მათ არ შეუძლიათ, მაშასადამე, ოდნავადაც კი სხვა რამეს, თუ არა მხოლოდ რელიგიის იმ საზიდარს განასახიერებდნენ, რაც შემთხვევითია და დროთა და ადგილთა განსხვავებულობის კვალდაკვალ, ურთიერთგანსხვავებულიც შეიძლება რომ იყოს.“5

რელიგიის“ აბსტრაჰირება, რაც რელიგიის კვლევის მეცნიერულ კონცეფციად ჩამოყალიბების საფუძვლად უნდა ქცეულიყო, ზოგადევროპული განვითარების შედეგია. XVIII საუკუნის ბოლოსთვის ჩვენ მივიღეთ „რელიგია“, როგორც „ახალი დროის ძირითადი ცნება.“6 – ასკვნის რელიგიის ცნების ისტორიისადმი მიძღვნილი მონუმენტალური ნაშრომის ავტორი – Ernst FEIL.

აღსანიშნავია, რომ ბოლო ათწლეულებში რელიგიის ცნების ისტორიის, ამ ცნების ოქციდენტალურობის შესახებ არაერთ ევროპულ ენაზე არაერთი ყურადსაღები გამოკვლევა დაიწერა. სხვადასხვა არაევროპულმა ერებმა ეს განზოგადებული ცნება მოგვიანებით ისესხეს. თვით ანტიკურ ბერძნულ კულტურასაც არ უცდია „რელიგიის“ განზოგადება და ტრადიციულად არაერთ სიტყვას გამოიყენებდა რელიგიის ფენომენის აღსანიშნავად, რაც საუბრის სხვა თემაა. საკმარისია აღინიშნოს, რომ ბერძნულ კონსტიტუციაში დღესაც კი ზემოთაღნიშნული „თრესკეია“ ფიგურირებს. ახალი დებატები რელიგიის განზოგადებული ცნების ირგვლივ ევროცენტრიზმის ცოტა არ იყოს, ზედმეტად თვითკრიტიკული ტენდენციებით გამოირჩევა და როგორც Christop KLEINE წუხს,ზოგადად არაევროპული კულტურების კვლევისას დასავლური მეტაენობრივი ტერმინოლოგიის გამოყენება სტიგმატიზირებულია, როგორც ევროცენტრული.7 ზოგიერთი ტრადიციის (იგულისხმობა ქრისტიანული კონფესიები) მიერ ჭეშმარიტებაზე ექსკლუზიური პრეტენზიის გამოცხადება და შესაბამისად რელიგიური შეხლა-შემოხლაც სწორედ რელიგიის განმანათლებლობისდროინდელ ზოგად ცნებას მიეწერება. აზიურ „რელიგიებს“ შორის შუღლი, „ჭეშმარიტ რელიგიაზე“ და „აბსოლუტურ ჭეშმარიტებაზე“ თავგამოდება უცხო იყო (?), რადგან აზიურ კულტურებში ინდუიზმის, ბუდიზმის თუ კონფუციანელობის მიმდევრებს რელიგიის აბსტრაჰირებული ცნება არ მოეპოვებოდათ და რაც არ მოეპოვებოდათ და რისი არსებობაც არ უწყოდნენ, მისთვის არც იომებდნენ: რადგანაც რელიგიის ცნების არქონის პირობებში არავის შეეძლო განეხორციელებინა მცდელობა, მისი პრეტენზია ჭეშმარიტებაზე […] ურთიერთგამომრიცხავ პრეტენზიად გადაექცია.“8

რელიგიის ცნების საბოლოო გაფართოება და განზოგადება უკავშირდება რელიგიოლოგიის მამის – ფრიდრიხ მაქს მიულერის სახელს. როგორც Axel MICHALS აღნიშნავს, მისი დამსახურებაა რომ ლამისაა მას მერე ყოველი აზრთა წყება თუ საყოფაცხოვრებო შეხედულებათა სისტემა რელიგიის რანგში განიხილონ9 და ეს ცნება კარგა ხანია გასცდა თვითონ რელიგიის, როგორც მოვლენის, პროცესის და მოქმედებაში ჩართული რწმენითი სისტემის გამომხატველობას.

რომ არა „რელიგიის“ ახალი დროის ევროპული ცნება, რასაკვირველია შეუძლებელი იქნებოდა არამხოლოდ ეს თანამედროვე დებატები „რელიგიის კვლევის“ ირგვლივ, არამედ, ასევე, საერთოდ, რელიგიის მეცნიერული კვლევის ობიექტად ქცევა და რელიგიოლოგიის, როგორც მეცნიერების ინსტიტუციონალიზაცია. რელიგიის ზოგადი ცნების დამსახურებაა, რომ არამხოლოდ ცალკეული რელიგიების, არამედ საერთოდ რელიგიის, მისი არსის და ამოცანების შესახებ საუბარი შეიქნა შესაძლებელი; ჩამოაყალიბეს რა ის, ევროპელებმა შეძლეს რელიგიის საერთო ზოგადი ცნებით ურთიერთშორის და ენობრივი საზღვრების იქითაც, ნაცვლად ერთეული რელიგიებისა, ზოგადად რელიგიაზე, მის არსსა და ამოცანებზე ესაუბრათ.“10

ევროპული „რელიგია“ ანუ რელიგიის ახალი, ყოვლისმომცველი ცნება ფრიდრიხ მაქს მიულერს  (Friedrich Max MÜLLER) აძლევს საშუალებას პროგრამატული სახით შემოიტანოს ახალი მეცნიერული პარადიგმა, როგორც „რელიგიის მეცნიერება“/Science of Religion. არა მარტო მის პირად, არამედ დროის, ინგლისის „ოქროს ხანის“ ანუ ვიქტორიანული ეპოქის სულისკვეთებას გამოხატავდა XIX საუკუნის მეორე ნახევარში, ოქსფორდში მოღვაწე გერმანელი მეცნიერის პათეტიკა და იმედი, რომ ეს ახლადდაფუძნებული მეცნიერება მსოფლიოს ახალ ასპექტს და თვით ქრისტიანობას ახალ სიცოცხლეს მიანიჭებდა:

The Science of Religion may be the last of the Sciences, whit wich man is destind to elaborate; but when it is elaborated, it will change the aspect of the world, and give new life to Christianity itslelf“11.

ამრიგად, „რელიგია“-Religion როგორც ყველა რწმენითი ერთობლიობის ანუ სისტემის ამსახველი ზოგადი ცნებაა, ურომლისოდაც წარმოუდგენელი იქნებოდა რელიგიის უნივერსალური ‚შტუდიები‘ ანუ კვლევა/კვლევები, იგივე რელიგიოლოგია (სოციოლოგიის, ფსიქოლოგიის, თეოლოგიის ანალოგიურად) და თუ გნებავთ, რელიგიათმცოდნეობა/რელიგიისმცოდნეობა. Religion ახალი დროის ევროპული ცნებაა და მან განვითარება-ჩამოყალიბების ვრცელი გზა გაიარა.

თანამედროვე რელიგიოლოგია არამხოლოდ რელიგიის თეოლოგიურ გაგებას ემიჯნება, არამედ ასევე ცხადყოფს, რომ სხვადასხვა კულტურული გამოვლინებანი ანუ ფენომენები, რომლებიც ევროპულ თარგზე მორგებით, „რელიგიად“ ირაცხებოდა, თვითგაგების თანახმად, განსხვავებული „უბანია“, „რელიგიის“ ზომებს არ ემთხვევა. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, რელიგია ყველგან თავისებურად ესმით და ყოველივე ამის პროფესიონალური ცოდნა მსოფლიო მნიშვნელობით მდგრადი განვითარებისა და მშვიდობის მნიშვნელოვანი ხელშემწყობი ერთ-ერთი შემოქმედი ანუ ფაქტორია. რელიგიოლოგია ამ შემთხვევაშიც, როგორც ყოველთვის, ეყრდნობა მხოლოდ გამოცდილებასა და თეორიას. რელიგიის ფენომენის შესწავლისა და ანალიზის დროს რელიგიის მკვლევარი არ ხელმძღვანელობს თეოლოგიების მსგავსად წმინდა წერილით, არც რომელიმე გავლენიანი სოციალური ჯგუფის ხედვებით. Hartmut ZINSER– ის სიტყვებით, „მხოლოდ მისი არგუმენტის ძალაა ღირებული.“12

p.s. კურტ რუდოლფის (Kurt RUDOLPH) არაერთგზისი განმარტების თანახმად, ‚რელიგიის მეცნიერება‘ (=Religionswissenschaft) „გონის მეცნიერებათა“ ანუ ჰუმანიტარულ/კულტუროლოგიურ სამყაროს ეკუთვნის. – „Kosmos der Geisteswissenschaften“13. საქართველოში ამ „კოსმოსიდან“ ჯერჯერობით რელიგიოლოგიური გალაქტიკის შუქს ვერ მოუღწევია.

და თუ რატომ ვერ აღწევს ის სინათლე ჩვენამდე, ამაზე აქ შემდგომ მონახაზში იქნება საუბარი.

1Grotius, Hugo(1972): „De Veritate Religionis Christianae“, Editio Novissima, in: H.G., Operum Theologicorum Tomus I-III, Amsterdam, MDCLXXIX, Stuttgart-Bad Cansstatt, Nachdruck. 3. ეს წყარო ორიგინალის სახით ამ ნაშრომის ავტორისათვის მიუღწეველი აღმოჩნდა, მაგრამ მასზე ცნობას გვაწვდის Ernst Feil, მის მრავალტომიან მონოგრაფიაში – Religio, III, Göttingen, 2000, გვ. 243.

2Wach, Joachim(1924): Religionswissenschaft: Prolegomena zu ihrer wissenschaftstheoritischen Grundlegung. Leipzig: Hinrichs. ხელახალი გამოცემა: Grundmann, Christoffer H. (2001). Waltrop: Spenner, 7. დედანი: „Der sogenannten deistischen Religionsphilosophie fällt dieses Verdienst zu. Die Aufklerungsphilosophie setzte ihr Werk fort.“

3Rousseau, Jean-Jacques (2010): Du contrat social ou Principes du droit politique/ Vom Gesellschaftsvertrag oder Grundsätze des Staatsrechts. Franz./Dt. In Zusammenarbeit mit Eva Pietzcker übers. und hrsg. von Hans Brockard, Stuttgart: Reclam, S. 310. გერმანულ თარგმანში: „Nun ist Es ja für den Staat sehr wichtig, dass jeder Bürger eine Religion hat, die seine Pflichten lieben heisst; aber die Dogmen dieser Religion inressieren den Staat und seine Glieder nur insoweit, als sie sich auf die Moral beziehen.“

4Gladigow, Burkhard (2005): Religionswissenschaft: Historisches, Systematisches und Aktuelles zum Stand der Disziplin. In: Bochinger, Christoph / Rüpke, Jörg Band (Hrsg.):Religionswissenschaft heute. Stuttgart:Verlag W. Kolhammer, 1, S. 41.

5Kant, Immanuel (1795) (1977): Der Streit der Fakultäten, Immanuel , Frankfurt a.M. : Werkausgabe, Bd.XI, S. 225. დედანი: „Jene also können Wohl nichts anderes als nur das Vehikel der Religion, was zufällig ist, und nach Verschiedenheit der Zeiten und Örten verschieden sein kann, enthalte“.

6Feil, Ernst (1986, 1997, 2001, 2007): Religio. Die Geschichte eines neuzeitlichen Grundbegriffs. I-IV Bände. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, III, S. 242.

7Kleine, Christoph (2010): Wozu außereuropäische Religionsgeschichte? In: Auffarth,Christoph u. A. (Hrsg.): ZfR – Zeitschrift für für Religionswissenschaft, 18 Jahrgang, Heft 1, S. 3-38, Zitat, S. 10. დედანი: „…jede wissenschaftliche Beschäftigung mit außereuropäischen Kulturen unter Verwendung westlicher metasprachlicher Terminologien als eurozentrisch stigmatisiert.“

8Tenbruck, Friedrich (1993): Die Religion im Maelstrom der Reflexion. In: Bergmann, Jörg / Hahn, Alois / Luckmann, Thomas (Hrsg.): Religion und Kultur: Olpaden, S. 58. დედანი: „Weil mangels eines Religionsbegriffs keine der Versuch unternehmen konnte, ihren Wahrheitsanspruch mittels genereller Begründung in einen Ausschlißlichkeitsanspruch umzuwandeln“.

9Michaels, Axel (2000, 29.11.): Wer nur eine Religion kennt, kennt keine. In: Frankfurter Allgemeine Zeitung, 5, 6.

10Tenbruck, Friedrich (1993): Die Religion im Maelstrom der Reflexion, In: Jörg Bergmann / Alois Hahn / Thomas Luckmann (Hrsg.): Religion und Kultur: Olpaden, S. 37. დედანი: „Die Europäer konnten vermittels „eines gemeinsamen Allgemeinbegriffs für Religionen […] unter sich und über Sprachgrenzen hinweg generell über Religion, deren Wesen und Aufgabe, sprechen, anstatt bloß über bestimmte einzelne Religionen“.

11Müller, Fiedrich Max (1867) (²1871): Chips from a German Workshop, I. London: Eds: Charles Scribner and Company, XIX.

12Zinser, Hartmut (2010): Grundfragen der Religionswissenscaft. Eine Einführung. Berlin: Dietrich Reimer Verlag, S. 25. დედანი: „Allein die Kraft seiner Argumente zählt.“

13Rudolph, Kurt (1992): Geschichte und Probleme der Religionswissenschaft. In: Studies in the Historie of Religions (Numen Bookseries), Edited by Kippenber, H.G. / Lawson, E. T. Volume XIII. Leiden / New York / Köln : E. J. Brill, S. 3-36: Die Problematik der Religionswissenschaft als akademisches Lehrfach, Zitat, S.: 12, 14. კურტ რუდოლფი ‚ჰუმანიტარულს‘ ამატებს ასევე ‚საზოგადოებრივს‘: „Durch ihren spezifischen Gegenstand – die Religionen als Erscheinung in der menschlichen Geschichte (bzw. Geschichte der menschlichen Gesellschaften) – hat die Religionswissenschaft ihren festen Platz im Kosmos der Geistes- oder Gesellschaftswissenschaften.“

the-people-of-rome-hold-their-annual-celebrations-on-the-anniversary-of-its-founding-470371950-56fbb2805f9b58298687043e

Kommentar verfassen

Trage deine Daten unten ein oder klicke ein Icon um dich einzuloggen:

WordPress.com-Logo

Du kommentierst mit Deinem WordPress.com-Konto. Abmelden /  Ändern )

Google Foto

Du kommentierst mit Deinem Google-Konto. Abmelden /  Ändern )

Twitter-Bild

Du kommentierst mit Deinem Twitter-Konto. Abmelden /  Ändern )

Facebook-Foto

Du kommentierst mit Deinem Facebook-Konto. Abmelden /  Ändern )

Verbinde mit %s