რელიგია მთლიანობაში

 

I. რელიგიის დეფინიცია – რა არის რელიგია?

რა არის რელიგია, რა ეწოდება იმ სივრცეს, სადაც რელიგია მოიპოვება, კულტურა თუ ნატურა? ფართო გაგებით, კულტურა ყველაფერია, რაც კი ნატურა ანუ ბუნება არაა. უდავოა, რელიგია ყველა კულტურის და ფართო გაგებით, ზოგადად კულტურა-ცივილიზაციის ანუ არანატურის მუდმივი კომპონენტია; მთლიანობაში აღებული, ადამიანური შე-მოქმედების განუყოფელი და „უღრმესი დიმენსიაა“(პაულ თილიხი). მაგრამ თვლემს რელიგია უშუალოდ ადამიანის ნატურაშიც? „ანთროპოს“ მართლაც ცაცქერიაა ბუნებით1? თუ შეუძლია ადამიანს ურელიგიოდაც გაძლოს? რასაკვირველია, ცალსახა პასუხებს ამ რთულ კითხვებზე ვერ ვიპოვით, პასუხი დაუსრულებელია, მარადიულად გზაშია, პროცესშია;

რელიგიის დეფინიცია ანუ რელიგიის განსაზღვრება ვრცელი თემაა და ამ თემასთან მეტ-ნაკლებად თითქმის ყველა მეცნიერებაა „შეხებაში“; რელიგიის თემით, ფენომენით, საკითხებით, გნებავთ ავან-ჩავანით მეტ-ნაკლებადაა შთაგონებული, დაინტერესებული, დასაქმებული თუ დავალებული ყველა მეცნიერული რტო და არა მხოლოდ „ოქროს რტო“, როგორც „უდიდესი მეცნიერული ოდისეა2“. საკმარისია ამ რტოების თუ ‚აქტიორების‘, მეცნიერული ‚ლოგიების‘ ანუ ცნობილი განშტოებების: რელიგიის ფილოსოფიის, რელიგიის სოციოლოგიის, რელიგიის ფსიქოლოგიის თუ რელიგიის ეთნოლოგიის დასახელება, რათა დავრწმუნდეთ თემის სიღრმე-სივრცეში, დისპარიტეტულობაში(უბადლო მრავალფეროვნება), ტრანსფარენტულობაში. რელიგია დღესაც აქტიურად შეისწავლება არამხოლოდ ე.წ. ჰუმანიტარული (იგივე კულტუროლოგიური) თუ სოციოლოგიური მეცნიერებების ხაზით, არამედ საბუნებისმეტყველო, განსაკუთრებით, ბიოლოგიის, კოგნიტიური და ნეირობიოლოგიური დარგების ჩარჩოებშიც, რასაც შედეგად თანამედროვე ვიწრო სპეციალიზაციის პირობებში მთელი ახალი დარგის გაჩენაც კი მოყვა, სახელწოდებით – Cognitive Science of Religion.

რელიგია არაა ძველი თემა და აწ გარდასული, ხავსიანი მოვლენა, როგორც მავანთ წარმოუდგენიათ. თვით იქაც კი, სადაც ის თითქოს განდევნილი იყო, რელიგია დაბრუნდა, დაბრუნდა ახალი ძალით და ახალ ფორმებს, შინაარსს, მოცემულობას და ახალ-ახალ სიურპრიზებს გვთავაზობს. რელიგია დღეს კაცობრიობისთვის სერიოზული გამოწვევაა თავისი ენერგიული ამბივალენტურობით, რამაც, როგორც ჩანს, შესაძლებელია რიგი ერების ბედი, თუ არა მთელი კაცობრიობის მომავალი გადაწყვიტოს…

ერთი მაგალითი. – 1868 წელს ოფიციალურმა იაპონიამ ზურგი შეაქცია ბუდიზმს, დაეწაფა რა საკუთარ „ღმერთების გზას“ ანუ ტრადიციულ, ნაციონალურ შინტოს; იაპონიამ შინტოზე დაყრდნობით გამოიმუშავა თანამედროვე ერის იაპონური იდენტიტეტი და მალე მსოფლიოს განვითარებული ქვეყნების რიგში №2 ქვეყნად იქცა… შინტოიზმს 100 მილიონი მომხრე ყავს, ის მხოლოდ იაპონელების რელიგიაა, თავისი 80 მირიადი(8. 000.000) კამი-ღმერთებით. ნაციონალური რელიგიაა, ისევე როგორც ძველსპარსული ზარათუშტრას ნაშთი, დღეს ე.წ. ფარსების 200.000 მიმდევრის მაზდეიზმი ორადორი, კეთილი და ბოროტი ღმერთით… შინტოიზმშივე იშვა უნივერსალური ტერნიკიო, მიკი ნაკაიამას გამოცხადებითი, 4-მილიონიანი რელიგია(1,5 მილიონი მიმდევრით იაპონიაში, დანარჩენებით ვიეტნამ-კორეა-შეერთებულ შტატებში)…და ეს რიცხვი შედეგია ქალბატონ მიკის გასხივოსნებისა 1838 წელს…ტერნიკიო იქნებ არც ჯდებოდეს რელიგიების რაიმე კლასიფიკაციაში, რადგან ერთდროულად გამოცხადებითი, თეოფანიური, „ფემინისტური“ და მონოთეისტური რელიგიაა „მშობლიურ ღმერთის“, ოიაგამის მეთაურობით…

ასეა, რელიგიის მთელი მომხიბლველობა მის მრავალფეროვნებაში და ირაციონალურობაშია, ხოლო ვინც რელიგიის შესახებ სტანდარტული, ტრივიალური და გაცვეთილი ხედვა-წარმოდგენებით ხელმძღვანელობს ანდა რელიგიაში მხოლოდ კენტი კონფესიის აჩრდილი ელანდება, ვურჩევ, ამ ყველაფრის კითხვა აღარ გააგრძელოს.

რელიგიის განსაზღვრებას ჩვენ შევეცდებით საკუთრივ რელიგიის შემსწავლელი მეცნიერების ფართო თვალსაწიერიდან. მაგრამ სანამ უშუალოდ რელიგიის განსაზღვრებაზე გადავიდოდეთ, საჭიროდ მიგვაჩნია აქაც მოკლედ თვით რელიგიის მეცნიერების განსაზღვრება, ჩვენი სპეციალობის მეცნიერული კონტურების დადგენა. რელიგიის მეცნიერება დამოუკიდებელი ინტერდისციპლინარული დარგია(გერმ.: Studiengang) აკადემიური ისტორიის 143 წლით (პირველი კათედრა ფრანგულენოვან ჟენევაში დაარსდა 1873 წელს). გარდა საკუთარისა, რელიგიის მეცნიერების(ანუ რელიგიო-ლოგიის) ფარგლებში გამოიყენება აგრეთვე სხვა დისციპლინების მონაცემები და თეორიებიც, ამიტომ რელიგიის სოციოლოგია, რელიგიის ფსიქოლოგია, რელიგიის ესთეტიკა და მსგავსი, განიხილება ამავდროულად რელიგიოლოგიის(თუ უსათუოდ გნებავთ, მოძველებული ტერმინოლოგიით, „რელიგიათმცოდნეობის“) ქვე ანუ სუბდისციპლინებადაც3. ამ სუბდისციპლინებში არ შემოდის არც რელიგიის ფილოსოფია, არც რაიმე სახის თეოლოგია, რადგან ეს დარგები აქსიოლოგიურ, ნორმატიულ, ღირებულებაზე ორიენტირებული საგნებია და მათთან რელიგიოლოგია თავისი ნეიტრალური, ემპირიულ-დესკრიპტიული ხასიათის და მიდგომების გამო მხოლოდ „მეზობლობს“, როგორც გერმანული სიტყვათხმარება გვეუბნება, ისინი მოიაზრებიან სტატუსით: Nachbardisziplinen – მეზობელი დისციპლინები. როგორც ხედავთ, მიზეზთა გამო თავს უფლება მივეცით ნეოლოგიზმი „რელიგიოლოგია“ დაგვენერგა.

რელიგიოლოგია ყველა დანარჩენი დარგისგან განსხვავებით შეისწავლის მხოლოდ რელიგიას და რელიგია ამ შემთხვევაში განიხილება სერიოზულად, არა რაიმე სიმპტომის დონეზე(მაგ. „ნერვოზი“ ან „კოლექტიური ინტერაქციის აქტი“), არამედ კომპლექსურად, კონტექსტუალურად და, რასაკვირველია, პროფესიონალურად.

რატომ უარვყავით და რამდენად ექვივალენტური ცნებაა „რელიგიათმცოდნეობა“ იმისათვის, რაც დასავლურ უნივერსიტეტებში იწოდება როგორც Religionswissenschaft ან Religious Studies? „რელიგიის მეცნიერება“ გაიგება როგორც რელიგიის ისტორიისა და რელიგიის სისტემატიკის (რელიგიის სისტემატური კვლევის) შერწყმა. „რელიგიათმცოდნეობა“ მხოლოდ რელიგიის ისტორია ანუ ისტორიული რელიგიების თავგადასავლების შეჯამებაა, ხოლო რელიგიის სისტემატური კვლევა ზოგადად „რელიგიისმცოდნეობა“ ანუ რელიგიის, როგორც ზოგადადამიანური, ზოგადკულტურული მოვლენის ანალიზია4.

ტერმინი „რელიგიათმცოდნეობა“ პირადად ჩვენ დღეისათვის მოძველებულად იმიტომ მიგვაჩნია, რომ ჯერ ერთი, რუსული Религиоведение-ს კალკია, ისევე, როგორც Обшествоведение გადმოიღეს, „საზოგადოებათმცოდნეობად“5. მეორეც, წარსულში დარჩა „საზოგადოებათმცოდნეობა“, „სულთმცოდნეობა“, „ხალხთმცოდნეობა“ და მსგავსი, რადგან დღეისათვის ისინი „ლოგიებად“ გარდაისახნენ და მივიღეთ სოციოლოგია, ფსიქოლოგია, ეთნოლოგია და სხვ., ასევე ლოგიკური იქნებოდა შემოგვეღო „რელიგიოლოგია“, როგორც დასავლური „რელიგიის მეცნიერების“ თუ „რელიგიის კვლევების“ ექვივალენტი, ადექვატური, ანალოგიური და ერთი სიტყვით, სავსებით შესაბამისი ცნება! ეს სრულიადაც არ გახლავთ „ამერიკის აღმოჩენა“, რადგან „რელიგიის მეცნიერება“, ინგლ. Religious Studies, ბერძნულად ჟღერს როგორც θρησκειολογία, ჩეხურად – Religionistika და ა.შ. მართალია, რელიგიოლოგია ჯერ არსადაა მსოფლიოში, მაგრამ ვფიქრობთ, რელიგიოლოგია ყველა ტერმინოლოგიურ სტანდარტს აკმაყოფილებს, ფუძე-სიტყვა შენახულია, თან გრამატიკულად მოქნილია; ერთადერთი, ყურის შეჩვევაღა ესაჭიროება. ვფიქრობთ, ბრწყინვალე კარიერა ელის მას და მალე სხვა ლოგიებს ღირსეულად დაუმშვენებს გვერდს. თუმცა საჩქარო და დასაჟინებელი ეს ნოვაცია არაა, რადგან ჩვენ უნივერსიტეტებში ფაქტიურად ჯერ არ შემდგარა დასავლური „რელიგიის მეცნიერების“ ანალოგი, მეთოდოლოგიურად გამართული საგანი. მართალია რელიგიოლოგია ევროპული განვითარების შედეგი და კულტუროლოგიური განშტოებაა, მაგრამ ქართულ ანდაზასაც ხომ ზოგი რამ დაეჯერება? – „ბავშვი ჯერ არ დაბადებულიყო და აბრამს არქმევდნენო!“ ნუ დავარქმევთ, ოღონდ გავამზადოთ დასარქმევად!

მასალის ათვისების გასაიოლებლად ტექსტი დავყავით პატარ-პატარა თავებად. როგორც ელემენტარული შესავალი იგი ამ სახითაც საკმარის ინფორმაციას და ინტერპრეტაციას მოიცავს, მაგრამ დაინტერესებულ მკითხველს თუ სტუდენტს შეეძლება მეტის გაგებაც, რადგან რელიგიის დეფინიცია ჩვენს რელიგიოლოგიურ ბლოგზე შემდგომი, მუდმივი დამუშავების, განვრცობის და ინტერპრეტაციის პროცესშია ჩართული. რელიგია ჩვენთვის ღია კონცეფციაა, რეფლექსიის დინებაში მოქცეული.

რელიგიაში სიტყვა და საგანი, იდეა და რეალობა, თეორია და პრაქტიკა ხშირად ერთმანეთისგან განსხვავდებიან. დეფინიციის პროცესში ერთმანეთისაგან უნდა განვასხვავოთ, გავმიჯნოთ 3 საკითხი: 1. რელიგია, როგორც ცნება, 2. რელიგია, როგორც ცოცხალი მოვლენა და 3. რელიგია, როგორც მეცნიერული კვლევის ობიექტი;

მცირე, წინასწარი შენიშვნები სამივე მიმართულებით:

1.  რელიგიის დეფინიცია, როგორც წესი, სიტყვის გენეზისის და ტრანსფორმაციის განხილვით იწყება. „რელიგია“, როგორც სიტყვა-ცნება, მისი ევროპული თავგადასავალი და დღევანდელი განზოგადების პერიპეტიები. „რელიგიის“ ევროცენტრულობა;

2. რელიგია, როგორც მოვლენა, შორს წავიდა, ვიდრე ლათინური religio იტევდა, ამიტომ ცნების მორგება რეალობაზე ხშირად ჭირს და „რელიგია“ ღია უნივერსალურ ცნებად უნდა მივიღოთ;

3. რელიგიის მეცნიერული კონსტრუქციის აგება ფართო კვლევით სამუშაოს და კვალიფიციურ დასკვნებს ეყრდნობა, ამიტომ სტუდენტმა თუ მკვლევარმა ერთმანეთს უნდა შეუხამოს, შეაჯეროს ცოცხალ რელიგიაზე (რელიგიურ პროცესზე, რელიგიურობაზე) დაკვირვება და წიგნებში ამოკითხული და თუნდაც ქვემორე ტექსტში დანახული რელიგია.

რასაკვირველია, სანამ საუბარს დავიწყებდეთ, „ყველამ ვიცით“ თუ რა არის რელიგია. მაგრამ რამდენ ათწლეულს ითვლის ქართულ სიტყვათხმარებაში ეს ტერმინი? ქართველი თერგდალეულები: ილია, აკაკი, ვაჟა… ბევრს საუბრობენ „რწმენაზე“, „სარწმუნოებაზე“, „მორწმუნეობაზე“… მაგრამ თუ შეგხვედრიათ ფორმა „რელიგია“? შესაძლებელია, ჩვენ რაღაც გამოგვრჩა, მაგრამ თვით მეოცის დასაწყისში, „რელიგია“ დიდი უცნობი განტოლებაა. შეად. საქართველოს 1921 წლის კონსტიტუცია: „არცერთ სარწმუნოებას არა აქვს უპირატესობა“6. იქნებ „რელიგია“ თან მოიყოლა და უარყოფით კონოტაციაში დაბადა რუსულ-ბოლშევიკურმა ექსპანსიამ? არ ჩანს პასუხი.

მეორე გაუგებრობა: რელიგიის ნებისმიერი განმარტება რომ ნახოთ ქართულად, იქ „ღმერთთან კავშირზეა“ საუბარი. ქვემოთ დართულია ციცერონისეული დედანი, ციცერონი კი „კავშირის“ აზრზეც არაა. მაშ საიდან მოვიდა „კავშირი“? რასაკვირველია, ქრისტიანულად თავსმოხვეული ინტერპრეტაციაა, რაც თავდაყირა აყენებს „რელიგიის“ დედნისეულ გაგებას: ცნება და მოვლენა ერთმანეთშია არეული და ა.შ.

თუნდაც ამ ორმა ზემორე მაგალითმა აჩვენა, რომ რელიგიის შესახებ აკადემიური ფიქრი და განსჯა ჩვენში ჯერ არც კი დაწყებულა. რასაკვირველია სხვადასხვა მეცნიერებებმა, მაგ. ქართულმა ეთნოლოგიამ რელიგიას, როგორც ერთ-ერთ საყოფაცხოვრებო კომპონენტს საკმაო პატივი დასდო, მაგრამ ჩვენ ვსაუბრობთ უშუალოდ მხოლოდ რელიგიის კვლევით დაკავებულ, აკადემიურად ფორმირებულ და ორგანიზებულ დარგზე, რაც ოქციდენტალურ აკადემიურ სივრცეში თითის ერთი დაწკაპუნებითაც იოლი მისაგნებელია, ნებისმიერ ევროპულ ენაზე, გადადით და იხილეთ ახალ სარკმლებში საუნივერსიტეტო დეპარტამენტების თუ ინსტიტუტების მთელი სისტემა…როგორც ხედავთ, სახეზე ის ახალი მეცნიერული გალაქტიკებია, რომელთა შუქს საქართველომდე ჯერ არ მოუღწევია 🙂

ხოლო რელიგიის მეცნიერული კვლევის მასშტაბურობაში ნათლად დასარწმუნებლად საკმარისია შევხედოთ პატარა შვეიცარიის 7 უნივერსიტეტის მიმდინარე სადოქტოროების და ჰაბილიტაციების  70-ზე მეტ სამენოვან ჩამონათვალს. და ეს ყველაფერი, ვიმეორებ, მხოლოდ ერთი დამოუკიდებელი სპეციალობის – რელიგიოლოგიის ფარგლებში:

ჩვენი მიზანია რელიგიის, როგორც ცნების, მოვლენის და მეცნიერული კვლევის ობიექტის შეძლებისდაგვარად სრული სურათი წარმოვადგინოთ და ვაჩვენოთ რელიგიის მეცნიერული კვლევის მთელი მშვენიერება და მისი საჭიროება საქართველოში.

ყოველ ლამას თავის რელიგია აქვს“ – ………………

ეს ტიბეტური ანდაზა უსათუოდ გამოსადეგია ამ ჩვენი ნარკვევის დევიზად. ხოლო თუ დედანს ჩავუღრმავდებით, იქ „რელიგიის“ ადგილას „ჩოზ ლუგს“ სწერია, რაც ტიბეტურად „რელიგიას“ უდრის და ქართულად, როგორც „მოძღვრება’“ ზუსტად, „სამოძღვრო სისტემა“ გამოდის.

აი, პირველივე წინადადებიდან გამოჩნდა, რომ ჯერ ერთი, „რელიგია“, როგორც სიტყვა, შეუცვლელი არაა და ექვივალენტები, „ორეულები“, ადეკვატები, პენდანტები, ანალოგები… შეიძლება გამოიძებნოს და მეორეც, მსოფლიოს არაერთ კულტურას და „რელიგიას“ „რელიგიის“ ნატამალიც არ მოეპოვება. ისინი, როგორც ჩანს, საერთოდ არ დაინტერესებულან თუ რა არის „რელიგია“? არც კი გაუგონიათ ეს სიტყვა! დღემდე არ მოუნდომებიათ ლექსიკაში მისი შეტანა და უნივერსალური ცნების რანგში აყვანა. რელიგია – როგორც ყველა რწმენითი სისტემის გამაერთიანებელი უნივერსალური „სიგნალი“ მხოლოდ ევროპული განვითარების შედეგი, ამჟამად კი ევროცენტრული თუ ევროცენტრისტული აკადემიური სივრცის ანარეკლია. უფრო მეტიც, ამ ბოლო ათწლეულების მანძილზე სერიოზული ევროპელი მეცნიერები კოლონიალიზმის სიმპტომზე და ევროცენტრიკულობაზე ალაპარაკდნენ და „რაც უფრო მეტს ვსაუბრობთ რელიგიაზე, მით უფრო მეტად გვეპარება ეჭვი, რომ საუბრის საგანი ისევ რელიგიაა“: – Je mehr über Religion gesprochen wird, desto mehr steht die Frage an, ob noch über Religion gesprochen wird und ob man darüber noch sprechen kann.7 ამიტომ თუ ქვემორე ნარკვევში რელიგიაზე ტრადიციულ წარმოდგენას ავცდით, მისი ვარიაცებიც შეგხვდათ ზოგადად და სიტყვა ‚რელიგიის‘ ულტიმატური უღლის გადაგდების სურვილი დაინახეთ ავტორისაგან, გირჩევთ, ასეთი მცდელობები დროის ნესტარს და მხოლოდ კეთილ, აკადემიურად ორიენტირებულ და შემეცნებით განზრახვას მიაწეროთ…

0.რელიგიის არსი და ფუნქცია

რელიგიის კლასიკური განმარტება შეიძლება იყოს ორნაირი: სუბსტანციონალური და ფუნქციონალისტური. ამ 2 გზით რელიგიის არსი თუ ფუნქცია განიმარტება. განვავრცობთ უფრო გასაგებად: რელიგიის დეფინიცია ანუ განსაზღვრება თავისი მეცნიერული სტილით ორნაირია: სუბსტანციონალისტური და ფუნქციონალისტური. სუბსტანციონალისტები ცდილობენ რელიგიის სუბსტანციის ანუ არსის განსაზღვრას, ხოლო ფუნქციონალისტები რელიგიის ფუნქციაზე ამახვილებენ ყურადღებას. რელიგიის არსზე ფიქრი ნიშნავს იმაზე ფიქრს, თუ რა არის რელიგია, ხოლო ფუნქციაზე ფიქრი კი რელიგიის ფუნქციაზე, დანიშნულებაზე, მის მიერ გაწეულ ღვაწლზე, შესრულებულ სამუშაოზე და საჭიროებაზე…
ყველაზე ტიპიური, ასე ვთქვათ საბაზო სუბსტანციონალისტური განმარტება ცნობილია, როგორც Belief in spiritual beings და ყველა დანარჩენი მეტ-ნაკლებად ამ განსაზღვრებისგანაა დავალებული. ყველა სუბსტანციონალური დეფინიცია ტეილორისეული „სულიერ არსებათა რწმენის“ მეტ-ნაკლები მოდიფიკაციაა (Günter Kehrer, Soziologische Definition von Religion8). თავისი მრავლისდამტევი ლაკონურობით ასევე გამორჩეულია M.E.Spiro -ს „რელიგია“: “An institution consisting of culturally patterned interaction with culturally postulated superhuman beings.”

რელიგიის №1 ფუნქციონალისტური განსაზღვრება უკავშირდება რელიგიის ინტეგრაციულ ფუნქციას. – „რელიგიას ეკისრება პიროვნების ინტეგრირება საზოგადოებაში.“
ამრიგად, რელიგია ორსახოვანია, ორ ფრონტზე იბრძვის: რელიგია არის… რელიგია იქმს…

კაცობრიობის ისტორია მაგიისა და რელიგიის, მათი მონაცვლეობის, თანაარსებობისა და ტრანსფორმაციების გარეშე წარმოუდგენელია. რელიგია, რომელიც ჯერ კიდევ XIX საუკუნის ბოლო მესამედიდან აკადემიური, საუნივერსიტეტო შესწავლის საგნად იქცა, ადამიანური მოღვაწეობის, ზოგადკაცობრიული კულტურის განსაკუთრებული სფეროა: სათუთი, მრავალგანზომილებიანი, მზარდი, კლებადი, მოულოდნელობებით, შინაგანი წინააღმდეგობებით აღსავსე, ცვალებადი და ზოგჯერ კვდომადიც…

რელიგიას თვითონ რელიგიები როგორც წესი, გამოცხადების პროდუქტად, „ღვთის სიტყვად“ და მისივე ნების გამომხატველ რწმენით სისტემად წარმოგვიდგენენ. გასაგები მიზეზების გამო ამ ნაშრომის მიზანი არაა ამგვარი თვითწარმოდგენების შეჯამება და ანალიზი.

რასაკვირველია, კონკრეტული ანუ ისტორიული რელიგიების მიმოხილვა ჩვენი ნარკვევის ფარგლებს და მიზანდასახულებას სცდება და „დიდი“, „მსოფლი“‘ „ავტოხთონური“, „სეკულარული“ თუ „სამოქალაქო“ რელიგიები გვჭირდება იმდენად, რამდენადაც ისინი ცოცხალ რელიგიურ სამყაროს ქმნიან და ზოგადაამიანური რელიგიის სხვადასხვა ასპექტს თუ დეტალს წარმოაჩენენ. ჩვენი ინტერესის საგანია რელიგია მხოლობითში ანუ ‘აბსტრაქტული’ რელიგია. რელიგიურობის თანამედროვე, უხილავი თუ ხილული ფორმების ერთობლიობა გვაინტერესებს ზოგადი კანონზომიერებების დასადგენად, თუ როგორია ამ ერთობლიობიდან გამომდინარე მახასიათებლები, ტენდენციები, ხარაკტერისტიკა…

ურელიგიო საზოგადოება კაცობრიობის ისტორიას (თითქმის) არ ახსოვს. თვით რელიგიის გაუქმების ყოველგვარი მცდელობაც კი ტოტალიტარული რეჟიმების მიერ ამ რეჟიმებს ახალ რელიგიად აყალიბებდა. ამიტომ შეიძლება განვიხილოთ რელიგია, როგორც ზოგადადამიანური თვისება, თანდაყოლილი უნარი თუ ინსტიქტი, ადამიანური ეგზისტენციისა და კულტურის, ადამიანადყოფნის განუყოფელი ნაწილი.

თუმცა, დებულება რელიგიის ანთროპოლოგიური გენეზისის ან საჭიროების შესახებ სადავოა. როგორც რელიგიის შესახებ ერთ-ერთი თეორიის ცნობილი ავტორი ასკვნის, „შეიძლება ისე დაიბადო, იცხოვრო და მოკვდე, რომ რელიგიაში არ მონაწილეობდე. და მაშინაც, კი, როცა რელიგია ღაღადებს, რომ ყველაფერი ღვთის სამყაროში ხდება, თითოეულს შეუძლია ეს უვნებლად უარყოს“.9

რამდენიმე ცნობილი დეფინიცია, ასევე შეფასება, რომელნიც სემინარის მსვლელობისას დაწვრილებით განხილვას დაექვემდებარებიან:

1.რელიგიის გზით ადამიანი საკუთარი ბიოლოგიური არსის ტრანსცენდირებას ახდენს.

2. რელიგია კოლექტიური ინტერაქციის ფორმაა.

3. რელიგია ულტიმური კონცერნია, ყველას გვეხება.

4. რელიგია დაბრუნდა და სადაც კი სამართლებრივი კონტროლი მოსუსტებულია, ყველგან ძალადობრივ ფორმებს იღებს.

5. რელიგია – ესაა ფენომენი, მოვლენა, რომელიც სოციალური, კოგნიტიური და ჰაბიტუალური არანჟირების გზით რეზულტირებს.

რასაკვირველია, გარკვეულწილად რელიგიიის არსისა და ფუნქციის ძირითადი პარამეტრების დადგენა პასუხიცაა იმაზე, თუ რა არის რელიგია და რა არ არის. ანუ რელიგიის ამოცნობას ვისწავლით. სად გადის საზღვარი რელიგიასა და არარელიგიას შორის? როგორ შეიძლება ამ საზღვრის პოვნა ისეთ არქაულ საზოგადოებებში, სადაც ცნება „სეკულარიზმი“ არ ჩანს და იქ თითქოსდა ყველაფერი რელიგიაა?!

რელიგიის განსაზღვრების დროს სხვადასხვა ავტორი თავისი ტემპერამენტის, კულტურული წიაღის, რელიგიურობა-არარელიგიურობის, პროფესიის და სულიერი თავგადასავლის მიერაა შთაგონებული და გონებრივად შეიარაღებული. და ბუნებრივია დეფინიციების ის მრავალფეროვნებაც, რაც თავიდანვე, თუნდაც ზედაპირული მიმოხილვის დროსაც თვალშისაცემია.

რელიგია არის „სწრაფვა უსასრულობისაკენ“ ან „უსასრულოს ჭვრეტა და განცდა“ ; ან „ის, რასაც კაცად-კაცადი თავისი მარტოობისგან ქმნის“; რელიგია მხოლოდ თავისივე თავით უნდა აიხსნებოდეს, ის თავისთავადი მოდგმისაა ანუ უმიზეზო sui generis ; რელიგია არის ნუმინოზური, საშიში და უკარება noli me tangere – „ნუ შემომეხები მე“(იოანე, 20,17). რელიგია არის პირისპირ შეყრა წმინდა სინამდვილესთან და ა.შ. და სხვ. რელიგიის პრორელიგიური განმარტებებია…

მსოფლიოს 253 ქვეყანაში დაახლოებით 10.000 რელიგიას ითვლიან. სადაა მსოფლიოს რელიგიური რუკა…ამოიცანით თქვენი რელიგია?

w001

1.სიტყვის პირობითობა, „რჯული“

ახლა მივადგეთ სიტყვიერ ფაქტურას. რელიგიის უპირველესი განმარტებაა „რჯული“. „რჯული“ მის ვარიანტებში (შჯული, რჩული, სჯული) უკვე მთელი კონცეფციაა. ნუთუ აქ გონებაა ჩართული, ადამიანი სჯის? რჯული ყველგან თუ არა, არაერთ კულტურაში უდრიდა „რელიგიას“. რჯულია არაბული დინ, ებრაული დათ, ზოგადად ადათი და ტრადიცია. ინდონეზიაში, ყველაზე რიცხვმრავალ მუსლიმანურ სახელმწიფოში, სადაც 200 მილიონზე მეტი მუსლიმანი ცხოვრობს, „ადათი“ ყოვლისმომცველი ცნებაა. თვით ინდიელებიც კი, თავიანთ რელიგიას როგორც რჯულ-ადათს, აღიქვამდნენ, თლამანითილიცლი – … მონგოლები თავიანთ თლამანითილიცლს ანუ რელიგიას შაშინ-ს ეძახიან, ჩინელები დიდ რელიგიებს ციაო -ს (ტაოიზმი: ტაო-ციაო, ბუდიზმი: ფო-ციაო), გერმანული ტომების წარსულში გრძელი Ē -ს გამოთქმა რელიგიას ნიშნავდა… ეს რომ განზოგადებულიყო გვიანევროპაში და არა ლათინური religio, მაშინ ვიტყოდით, ქრისტიანული ეეე, ისლამური ეეე, ბუდისტური ეეე და ა.შ. კელტური სამყაროდან ცნობილია 2 სიტყვა, რელიგიას რომ უდრის: ცრაბუდ და ირეს. პირველი მინდობას ნიშნავდა, მეორე – რწმენას10.

მაგრამ ‘რელიგია’ არაა ყოველთვის ‘რჯული’. ინდურ კონცეფციაში უფრო სხვა დიმენსია მძლავრობს, ‘კოსმიური წესრიგი’ ანუ დჰარმა. ბუდიზმმა დჰამა იმემკვიდრა. ძველბერძნულ კონცეფციაში θρησκεία ფიგურირებს, რაც მსახურებას ნიშნავს. აქვეა აღსანიშნავი, რომ რომაელებისგან განსხვავებით, ბერძნებს ‘რელიგია’ არ განუზოგადებიათ ანუ ‘რელიგია’ არ ჰქონდათ და რელიგიური დეტალების, რელიგიურობის ნიუანსების აღსანიშნავად მრავალფეროვან ლექსიკას მოიხმობდნენ: ‘ლატრეია’-λατρεία, ‘უესებიას’, ‘სებას’, ‘თერაპეია’ და ა.შ. ყოველი ასეთი სიტყვა ღრმა შინაარსს მოიცავს, ასე, მაგ. ‘სებას’ წმინდა და ნუმინოზურ კრთომის ასპექტს ასახავს.

თანამედროვე ევროპული ცნება ‘რელიგიო’ ძირითად ევროპულ ენებში ‘Religion’ დღესაც კი არაა ერთადერთი აბსოლუტური ‘მმართველი’. ასე, მაგ. ბერძნულ კონსტიტუციაში, უპირატეს, ეპიკრატუსა თრესკეია (‘ღვთისმსაურება’) საუბარი, ხოლო ინდურში კი ნათქვამია, რომ ინდოეთში ყველა დჰარმა ნირაპესკა – თანაბარუფლებიანიაო. ამრიგად, სახელმწიფო, ოფიციალური ენა, კონსტიტუცია ‘რელიგიას’ არ იცნობს. ეს გარემოება არ ნიშნავს, რომ თანამედროვე ინდოეთში ან საბერძნეთში ‘რელიგია’ არ გაუგონიათ და მას ოფიციალურ თუ სამეცნიერო წრეებში არ ხმარობენ, მაგრამ… აი, ქართულშიც რომ მსგავსი ვითარება სუფევდეს, მაშინ რელიგიათმცოდნეობა იქნებოდა ‘რჯულთმცოდნეობა’, ხოლო…

ნიშნეულია ასევე ცნების დავიწროება, როცა რელიგია ‘კონფესიის’ ადგილს იკავებს. ასე, მაგ. პოლონურ კონკორდატში საუბარია ‘კათოლიკურ რელიგიაზე’ და მსგ. არცთუ იშვიათია თვით აკადემიური სივრცისთვისაც ‘ქრისტიანული რელიგიები’ … ალბათ ეს ასახავს იმ ჯაჭვურ რეაქციას, რაც ქრისტიანობის სხვადასხვა მიმართულებით განფენას მოყვა და მათ ფაქტიურ დაშორიშორებას, თუმცა გამაერთიანებელი ტენდენციებიც მძლავრია.

ზოგჯერ მათი სიმრავლის გამო, საუბარია ‘პროტესტანტულ რელიგიებზე’… ამდენად, ამჟამად გამოიკვეთა ‘რელიგიის’ და ‘ეკლესიის’ იდენტური აღქმის ტენდენცია. ასე, რომ ‘რელიგია’ ძაან დრეკადი ცნებაა…

გერმანელი მეცნიერი, Ernst Feil, რელიგიის ცნების ისტორიული ტრანსფორმაციის შესახებ მრავალტომეული მონოგრაფიის შემქმნელი, სავსებით დასაშვებად მიიჩნევს, რომ ყოველგვარი უარყოფითი კონოტაციის გარეშე, შეიძლებოდა ‘სექტის’ განზოგადება მომხდარიყო და არა ‘რელიგიოსი’. მაშინ გვექნებოდა: ‘მსოფლიო სექტები’11: ქრისტიანობა, ისლამი, ბუდიზმი, სიკჰიზმი. დიახ, სიკჰიზმიც მსოფლიო ანუ უნივერსალური რელიგიაა, განსხვავებით ეთნიური იუდაიზმის ან მაზდეანობისგან…მაგრამ სიკჰებთან არ უნდა გააბოლოთ! 🙂

2. ‘გზა-კარი’, აბსოლუტურობა

ჩვეულებრივ, საყოველთაო ასპარეზზე ყოველგვარი რელიგია გარდა რჯულისა, ‘გზაცაა’. ძენ-ბუდიზმი ბუდას იაპონური გზაა, ხოლო ქრისტიანობა – ქრისტეს გზა. ‘გზა’ უნივერსალურია. იმას, რასაც ქრისტე სახარებაში ამბობს, – „მე ვარ გზა, კარი, ცხოვრება და ჭეშმარიტება“, – ყველა რელიგიის ღმერთი და დამაარსებელი ‘ამბობს’. თუ პირდაპირ არ ამბობს, საქმით მაინც ამტკიცებს. აბსოლუტურობა და გზაზედგომა ყველა რელიგიის თვისებაა. იაპონიის არქაული და დღეისათვის ფაქტიურად სახელმწიფო რელიგიის რანგში მოქმედი რელიგიაა შინტო ანუ ‘ღმერთების გზა’. ტრადიციული ბუდიზმი ანუ თვითწოდებით თერევადა(Therewada) ასევე სიტყვა-სიტყვითაა ‘ძველი გზა’. მისი ზედმეტსახელი Hinayana კი – ‘პატარა ეტლი’ …1844 წელს გამოაცხადებს თავს ვითარცა დაფარული იმამის ‘კარი'(დედანში – ‘ბაბ’) საიიდ ალი მუჰამედი. ამით ირანში, შიიტური ისლამის წიაღში კიდევ ერთი ახალი მონოთეისტურ-პროფეტული რელიგია იშვა, სახელით ბაჰა’ი/Baha’i, რომელიც განსაკუთრებულად ამერიკის კონტინენტზე გამხვივნდა და დღეისათვის დაახლ. 8 მილიონ მიმდევარს ითვლის…

ერთი რელიგიის არსებობა მეორისას ყოველთვის ან თითქმის ყოველთვის ‘გამორიცხავს’. ზოგიერთი ინდური მიმდინარეობის, მაგ. ვიშნუიზმის თანახმად, გნებავთ, სხვა ღმერთი ილოცეთ, მაგრამ სინამდვილეში მაინც ვიშნუს განადიდებთ, ისე, რომ არც იცით. აი აბსოლუტურობის სტრატეგიაც ამას ჰქვია. რაღაც მსგავსი სახარებაშიცაა: მოწაფეები ყველგან მყავსო! ყურანს სხვა ღმერთის თაყვანისცემა ვერ წარმოუდგენია და მსგავსი. რელიგიური ჭეშმარიტებები მხოლოდ შიდამოხმარების ‘პროდუქტია’. აი ეს მოვლენა რომ წარმოვიდგინოთ და წარმოვადგინოთ მცირე თბილისური გეოგრაფიით, მეჩეთის, სინაგოგის, ბიზანტიური (სიონის) და სომხურ-მონოფიზიტური ტაძრების მაგალითზე და გამოვყვეთ იმ ჭეშმარიტებებს, რასაც ეს თითქმის 4 მსოფლიო რელიგია აჭეშმარიტ-ააბსოლუტურებს, სადამდე მოვალთ? თითოეულის ჭეშმარიტების ხაზი და გზა სულ რამდენიმე ნაბიჯს მოიცავს და ერთ ფოკუსში რომ შევყაროთ ყველა, სავარაუდოდ სოფიკო ჭიაურელის ძეგლამდე მიაღწევენ… ამ ძეგლთან წყდება მათი ჭეშმარიტებები…სამაგიეროდ ისინი ერთმანეთს სუფთა ჰაერზე და სიცოცხლის ორომტრიალში გაისაჩინებენ და იქნებ ასეც სჯობდეს?! 🙂

………………..

3.’ყურადღება’ თუ ‘კავშირის აღდგენა’?

რომაული სიტყვა religio ჩვეულებრივ, ინერციით და ტენდენციით ითარგმნება და განიმარტება როგორც ‘ხელახალი კავშირის’ ან ‘კავშირის აღდგენა’ ღმერთსა და მორწმუნეს შორის. აქ ჩანს იუდაურ-ქრისტიანული ‘რელიგიების’ და ლაქტანციუსის, შემდგომში ნეტარი ავგუსტინეს გავლენა და რელიგიის, როგორც ფენომენის ‘რელიგიის’ცნებაში არევა. რასაკვირველია, ყოველგვარი რჯული ანუ ჩოზ კავშირის ძიება და აღდგენაა, მაგრამ ძველ რომაელებს ‘რჯულის’ სხვა ფილოსოფია აქვთ. ციცერონი თავის ქმნილებაში de natura deorum, საიდანაც ‘რელიგიო’, როგორც რწმენითი პარადიგმა დაფუძნდა, კავშირის აღდგენაზე სულაც არ საუბრობს. Religio id est  kultus deorum, რომლის მსვლელობაშიც მთავარია აკურატულობა, განმეორებითობა ანუ რე-ლეგერე და ყურადღებიანობა. „საგულდაგულო ზრუნვა ყოველივე იმისადმი, რაც ღმერთების კულტს შეესაბამება“.

ციცერონისთვის სიტყვა წარმოსდგება რე-ლეგერედან, ხოლო ლაკტანციუსისთვის რე-ლიგარედან და 1-2 ასოს სხვაობა უკვე კონცეპტუალურ განსხვავებას შობს.

აქ მთავარია დავინახოთ უპირველესად ‘რელიგიოს’ რამდენიმე დაქვემდებარება – არაუნივერსალურობა: ა) რომაელებისთვის religio არაა საერთაშორისო ტერმინი, იგი მხოლოდ ტიპიური რომაული სათნოებაა, თან არამთავარი, justitia -ს დაქვემდებარებული; ბ) ‘რელიგიოს’ სულ თან სდევს კულტი, cultus და დროთა მსვლელობაში კულტიდან განვითარდა კულტის, როგორც რელიგიის სინონიმის და კულტურის, როგორც ადამიანური მოღვაწეობის მთლიანობის ცნება. როგორც თავიდანვე აღვნიშნეთ, ყველაფერი კულტურაა, რაც ნატურ-ბუნება არაა და რასაც კი ადამიანის ხელი და გონება ატყვია. საბოლოოდ, დღევანდელი გაგებით, რელიგიაც კულტურის ნაწილია. რელიგიის ცნობილი იტალიელი მკვლევარი, Dario Sabbatucci, ჯერ კიდევ დაახლ. მეოთხედი საუკუნის წინათ, ანალიზებდა რა ‘რელიგიის’ ცნების პირობითობა-წინაუკმობას, გვთავაზობდა ამ ცნების გაუქმებას და ‘კულტურაში’ გაჯერებას12.

რელიგიო’ ციცერონისთვის აშკარად პოზიტიური ცნებაა, და იგი არ უნდა იყოს ‘ფიქციო’, fictio, ანუ ფილოსოფოსების მიერ ხერხიანად მოგონილი რწმენა ღმერთებისა, მიზანდასახულებით, რათა მოქალაქეებმა სახელმწიფოს წინაშე ვალდებულებები აღასრულონ.

ამრიგად, თავდაპირველი მნიშვნელობით ‘რელიგიის’ ცნების ქვეშ იგულისხმება ოდენ რომაული ქვესათნოება, რაც უნდა გამოიხატებოდეს ღმერთების ზომიერ, რეგულარულ და გულმოდგინე თაყვანისცემაში.

ნაწყვეტები ციცერონის თხზულებიდან De Natura Deorum – ღმერთების ბუნების შესახებ

(რათა ერთხელ და სამუდამოდ მოეღოს ბოლო ‘რელიგიის’ მნიშვნელობის ნაკლებადკომპეტენტურ, ტენდენციურ და საკუთარი რელიგიურობიდან ნაწარმოებ ინტერპრეტაციებს) : –

ციცერონის დედანი:

M. TVLLI CICERONIS

De natura deorum – Liber II

[71]..Quos deos et venerari et colere debemus, cultus autem deorum est optumus idemque castissimus atque sanctissimus plenissimusque pietatis, ut eos semper pura integra incorrupta et mente et voce veneremur. non enim philosophi solum verum etiam maiores nostri superstitionem a religione separaverunt.

[72] nam qui totos dies precabantur et immolabant, ut sibi sui liberi superstites essent, superstitiosi sunt appellati, quod nomen patuit postea latius; qui autem omnia quae ad cultum deorum pertinerent diligenter retractarent et tamquam relegerent, [i] sunt dicti religiosi ex relegendo, [tamquam] elegantes ex eligendo, [tamquam] [ex] diligendo diligentes, ex intellegendo intellegentes; his enim in verbis omnibus inest vis legendi eadem quae in religioso. ita factum est in superstitioso et religioso alterum vitii nomen alterum laudis. Ac mihi videor satis et esse deos et quales essent ostendisse.

საკუთარი თარგმანი: „ღმერთების ყველაზე უკეთესი და ამავე დროს უნამდვილესი, უწმინდესი და უსათნოესი თაყვანისცემაა როცა ჩვენ მათ ნიადაგ ხალასი, ხმამაღალი და უმწიკვლო გულით და ასეთივე სიტყვით აღვუვლენთ ლოცვას. რადგან არამხოლოდ ფილოსოფოსები, ჩვენი წინაპრებიც განყრიდნენ ცრურწმენებს ჭეშმარიტი რელიგიისგან. კერძოდ ისინი, ვინც მთელ დღეს ლოცულობდნენ და მსხვერპლს სწირავდნენ, რათა მათი შვილების სიცოცხლეს საფრთხე არ დამუქრებოდა, სუპერსტიციოზებად აღიქმებოდნენ – ცნება, რომელიც შემდგომ გაფართოვდა. ხოლო ისინი, ვინც მათ საპირისპიროდ ყველაფერს, რაც კი ღმერთების თაყვანისცემას ეკუთვნოდა, გულდაგულ უფიქრდებოდნენ და ზომიერად ყოველთვის იმეორებდნენ(relegerent), წარმოდგებიან relegere -სგან, სახელდებოდნენ რელიგიურად, მსგავსადვე როგორც ელეგანტური – ელიგერესგან, დილეგენტური – დილეგერესგან, ინტელექტუალი კი ინტელეგერესგანაა წარმომავალი. ყველა ამ სიტყვებში გამოსჭვივის ლეგერე, გარჩევა, დახარისხება(გერმ. თარგმანშია Lesen, არა კითხვის, არამედ გარჩევის მნიშვნელობით. – მთარგმნ.), მსგავსად რელიგიოზუსის. ასე მიიღო ცნებამ სუპერსტიოზუს ნეგატიური მნიშვნელობა, ხოლო ცნებამ რელიგიოზუს – დადებითი. და ჩემი აზრით მგონი ღმერთების არსებობა და არსება საკმაოდ დაწვრილებით ავხსენი“.

სასუენი და თემა განსჯისათვის: არამხოლოდ ღმერთებზე, არამედ მშობლებზე ზრუნვაც ძველ რომში იგივე სიტყვით – religio – აღინიშნებოდა!

4. ‚რელიგია‘ თუ ‚ტაბუ‘?

ჩვენი ღრმა დაჯერებით, ‘რელიგიის’ ინტერნაციონალური კარიერა მხოლოდ იღბალმა განაპირობა. იმ ფენომენის არსს, რის გამოხატვას, უნივერსალიზაციას და ერთ ოჯახში გამთლიანებას ‘რელიგია’ ცდილობს, უფრო მელანეზიური ტაბუ შეესაბამება.ჯეიმს კუკის მიერ ჩამოტანილი ეს სიტყვა იმ სიმბოლურ სისტემას, რაც აკრძალული, ‘ღრმად დანიშნული’13 (დედანში: ‘ტა პო’ ), წმინდა და განსაკუთრებული ფენომენების თაყვანისცემას ემყარება, უფრო ადექვატურად გამოხატავს, ვიდრე ‘რელიგია’, თუმცა ამ 2 სიტყვას შორის აშკარად ჩანს ნათესაობის კვალი. რელიგიოც ტაბუა, მოწიწების სფერო.რასაკვირველია, ‘ქრისტიანული ტაბუ’, ‘ბუდისტური ტაბუ’, ინდუისტური ტაბუები’ … ნამდვილი სახელდების პოტენციურ შანსს დღემდე ინარჩუნებენ…

5. რელიგია როგორც ტაბუ-მანას ფორმულა/კომპლექსი

ტაბუ და მანა (მელანეზიური სიტყვა, რაც საიდუმლო ენერგიას აღნიშნავს) ზებუნებრივის ნეგატიურ და პოზიტიურ მოდუსს აღნიშნავს. ტაბუ-მანას რელიგიური ცნობიერება წინ უსწრებს ყოველგვარ ანიმიზმს და უპირველესია.მანა ნიშნავს მუდმივმოქმედ ძალას და ტრანსფორმირებადია, მაგ. გონიერების სფეროში; მანას მეზობელი სიტყვა მანავა არერთმნიშვნელოვანია: გული, ცნობიერება, შინაგანი სამყარო14 ორივე კომპონენტს ატარებს ლათინური sacer, რაც წმინდასაც ნიშნავს და დაწყევლილსაც. ‘მანა’ ანგლიკანმა მღვდელმა და მისიონერმა – კოდრინგტონმა( Robert Henry Codrington 1830-1922) ჩამოიტანა, უფრო სწორად ამ ახალ პარადიგმას მისმა წიგნმა – მელანეზიელები , 1890, დაუდო საფუძველი და ეს სიტყვა რელიგიის მეცნიერული შემეცნების მთავარ სიტყვად იქცა.

ანალოგიურია ინდიელების ‘ორენდა’, ‘ვაკანდა’ და ა.შ. ესაა ქმედითი ძალა. მანა-ტაბუ იგივეა რაც მთის საკრალურ ცნობიერებაში დავლათ-მიზეზი. ხატი დავლათიანია, მაგრამ შეიძლება კიდევაც დაამიზეზოს, დაასნეულოს ის, ვინც მას უდიერად, გაუფრთხილებლად მოეპყრობა თუნდაც კეთილი განზრახვით. მაგალითი: „გივი ჴევისბერმა თავისი ქონება ზურგით გადმოზიდა. როცა სალუდე ქვაბი დაიდო საბელზე და უნდა გადმოეტანა, წამოეწია და ვერ მოერია, ვერ წამოიკიდა. ამ დროს აქ ერთი ბადრიშვილი იყო, შუაფხოელივე და იაჴსრის ყმა. მან წამოუწია ქვაბს და გივიმ წამოსვლა შეძლო. ამაზე ავად გაჴდა, ჩავარდა ლოგინად და კინაღამ მოკვდა. ბოლოს იაჴსარმა მკითხავის პირითვე შემოუთვალა: შენ რად მიშველე ქობის წამოკიდებაში, შენ ვინა გკითხავდა, ჩემ ყმასა ვცდიდი, აიკიდებდა თუ ვერაო. ამაზე ბადრიანებს დანადები აქვთ: წელიწადში ერთი საკლავი და ერთი კოდი ლუდი შობადღეს“.15

6. ‘რელიგიის’ ‘ფიდეისტური’ ფერისცვალება, ისტორიული გზა

თუმცა ქრისტიანებმა რელიგიო ისესხეს და თან ვერა დაამატეს, ‘ჭეშმარიტება’ მიამაგრეს, მაგრამ ვერც ‘ვერა’ და ვერც ‘რელიგიო’ ქრისტიანულმა შუასაუკუნეებმა ვერ შემოინახა.

მეტიც, იგი ამ ცნებას ავგუსტინეს მერე თითქმის არ იცნობს. გამონაკლისია ‘რელიგიოზუსი’ ანუ მოწესე ბერები. შუასაუკუნეებში დომინირებს ფიდეს, Fides, სხვადასხვა ვერსიებში; იტალიურად – fede, ფრ.: – foi, ესპანურად – fe და ა.შ. ‘ფიდეს’ ქრისტიანობაა, სხვა რელიგიებს კი ჩვეულებრივ „სექტა“ ან „ლექს“ ეწოდებათ, რასაკვირველია შესაბამისი ლათინური გარეგნობით :)…

ნიდერლანდური გამონაკლისია ამ მხრივ, Godsdienst – ღვთისმსახურება, რაც ჰოლანდიურს დღემდე შემორჩა. რელიგიო შუასაუკუნეებში სხვა არაფერია თუ არა ორდენი, ან ხარისხი ღვთისმოსაობისა, რომელიც შეიძლებოდა მხოლოდ ბერებთან გვეპოვნა.16 როგერ ბეკონი(Roger Bacon, 1220?- 1292), ჩვეულებრივ lex -ს ეყრდნობა ან secta -ს, მაგრამ ამ უკანასკნელს არა სექტის(მაშინ იქნებოდა secte), არამედ მიმდევრობის მნიშვნელობით.17

..

7. თომა აქვინელი

თომა აქვინელი(1224-1274) იცნობს რელიგიის ანტიკურ ცნებას, აანალიზებს რა ციცერონის და ავგუსტინეს მიდგომებს, მაგრამ მისთვის რელიგია რწმენითი სისტემების საყოველთაო სახელწოდება კი არაა, არმედ ოდენ რწმენის ხარისხი. რელიგია სულიერი მდგომარეობის სრულყოფილებას ნიშნავს: „Religio est status spiritualis perfectionis“18

..

8. რენესანსი და რეფორმაცია

ნიკოლოზ კუზანელისთვის (1401-1464) ‘რელიგია’ იშვიათი ტერმინია, რაც უბრალოდ ღვთის განდიდებას ნიშნავს. ის, რაც დღეისათვის რელიგიაა, მისთვის იყო სექტა. არც მარტინ ლუთერისთვის (1463-1546) იყო რელიგია(religio) უნივერსალური ცნება. როცა ერაზმუს როტერდამელი(1469-1536) სხვადასხვა ‘რელიგიებს’ შორის დაძაბულობაზე საუბრობს, ის ამით სხვადასხვა ორდენებს გულისხმობს. ამავე დროს, მისთვის რელიგია გულის საქმეა19.

9.რელიგიის ცნების ტრანსფორმაცია, ახალი კონცეფციის ჩამოყალიბება…

რელიგია’ მოგვიანებით ისევ აღმოაჩინეს…როგორც მიშელ დესპლანის, ერნსტ ფაილის და სხვათა ნაშრომებიდან ირკვევა, ჰოლანდიელი თეოლოგი Hugo de Grotius(1583-1645), პირველია, ვინც ცნება ‘რელიგიო’ დღევანდელი, განზოგადებული მნიშვნელობით გამოიყენა თავის თეოლოგიურ ტრაქტატში, ‘De Veritate religionis christiana’, სადაც ის თუმცაღა ქრისტიანული რელიგიის ჭეშმარიტებას აპოლოგეტობს, მაგრამ სხვა ‘შაშინებსაც’ რელიგიის რანგში მოიხსენიებს და არა მაგ. იდოლატრიად (რაც ჩვეულია შუასაუკუნეებისთვის), სექტად ან ლექსად. ეს დიდი გარღვევა-განზოგადება 1627 წელს მომხდარა…

10. ფრიდრიხ შლაიერმახერი: რელიგია უსასრულოს შეგრძნებაა

Friedrich Daniel Ernst Schleirmacher(1768-1834) პირველი იყო, ვინც ზოგადად რელიგიაზე წიგნი დაწერა(და არა რელიგიებზე ან რომელიმე რელიგიაზე) და ამ წიგნში განსჯის საგანია რელიგია – ყოველგვარი პარტიკულარული ფორმაციების მიღმა.

შლაიერმახერი უკუაგდებს როგორც ე.წ. ‘ბუნებრივი რელიგიის’ თეორიას, ასევე ტრადიციულ მეტაფიზიკურ-მორალურ სქემას, კლერიკალურ დოგმატიზმს და რელიგიას საფუძველს გრძნობაში უძებნის. რელიგია სულ სხვა რამაა, „მისი არსი არც აზროვნებაა და არც ქცევა, არამედ ჭვრეტა და გრძნობა… მას უნივერსუმის, უსასრულოს ჭვრეტა და მიყურადება სურს… რელიგია უნივერსუმის ჭვრეტა და განცდაა…Sinn und Geschmack fürs Unendliche. შლაიერმახერმა თავისი რომანტიკული წიაღსვლებით რელიგიის შემსწავლელი მეცნიერების თეორიულ დასაფუძვლებას შეუწყო ხელი. იგი რუდოლფ ოტოს და მირჩა ელიადეს წინაპარია.

11. ფრიდრიხ მაქს მიულერი: რელიგია, სულიერი უნარი და სწრაფვა უსასრულოსკენ

Friedrich Max Müller( 1823-1900), ცნობილი ენათმეცნიერი და მითოსოლოგი, ოქსფორდში ქმნის თეორიულ საფუძვლებს ახალი მეცნიერული დისციპლინის დასაფუძნებლად და იგი სამართლიანადაა აღიარებული რელიგიის მეცნიერების მამად.Science of Religion, როგორც ახალი მეცნიერული პარადიგმა პირველად გამოჩნდა 1867 წ. გამოცემულ მისი ესეების კრებულში. მიულერის თანახმად, რელიგია ადამიანის სულიერი უნარია, გნებავთ ინსტიქტი, რაც უსასრულოსკენ სწრაფვაში და ამ უსასრულოს სხვადასხვა სახელით და ფორმით გადმოცემაში გამოიხატება…

რელიგია აბსოლუტურისკენ, უსასრულოსკენ სწრაფვაა და თვით რელიგიის გადაგვარებულ ფორმაშიც კი მოიძებნება რაღაც, რაც შეიძლება ჩვენ წმინდად ვაღიაროთ და ა.შ.20 რელიგიოლოგიის მამა იმედოვნებდა, რომ რელიგიის შესწავლა ახალ პერსპექტივას გაუხსნიდა მსოფლიოს და ქრისტიანობასაც გამოაცოცხლებდა. „ჩვენ გვინდა ვიცოდეთ, რა არის რელიგია, რა საფუძვლები მოეპოვება მას ადამიანის სულში და როგორია მისი განვითარების კანონზომიერებანი … ვინც მხოლოდ ერთ რელიგიას იცნობს, ის არცერთს არ იცნობს“…

12. რელიგიურობა – სმენის თუ ყნოსვის უნარი?

ცნობილია, რომ გერმანული სოციოლოგიის მამა თავს რელიგიურად უსმენოს უწოდებდა. – Unmusikalisch.

თავისთავად რელიგიურობის გრძნობის ორგანოსთან დაკავშირება უკვე რელიგიის ცოდნას ნიშნავს. მაგრამ სხვა გრძნობებიც რომ ჩავრთოთ? VI საუკუნის უცნობი ქართველი ავტორი ევსტათი მცხეთელს ათქმევინებს: „რჩული ქრისტიანეთაჲ სულნელ არს!..“ მან ყნოსვით აღიქვა. შეიძლება არ დამიჯერონ, მაგრამ ვიტყვი: მთაში იმიტომაც ინათლებიან, რომ სუნი არ აუვიდეთ, სჯერათ, რომ ნათლობით მარადიულ, სხეულებრივ კეთილსურნელებასაც ეზიარებიან… ყოველ რელიგიას თავისი სუნი ასდის. ათეშგას განსაკუთრებული ჯიშის ხის, მუხის ცეცხლი გიზგიზებს და ცეცხლის სუნს იკრავს მლოცველიც… და ა.შ. ზოროასტრული მითოლოგიით, მამა ზერვანი ძეს ელის, ძეც ჩნდება, მაგრამ ყარს… შენ ის არა ხარ, ვისაც ველოდიო, არიმანი დაიბადება(მამა შობს შვილებს). აჰურა მაზდაც დაიბადება – ნამდვილი ძე, სურნელოვანი…’დევების ქორწილში’ მქისე სუნი ტრიალებს, რადგან ისინი უნათლო და ბოროტი არსებანია… ვდებ სანაძლეოს: ნებისმიერ უცნობ ადამიანს შევიყნოსავ და გეტყვით თუ რა რელიგიის მიმდევარია 🙂

13.რელიგიის ოკეანისებურობა:

რომენ როლანი სწერდა ზიგმუნდ ფროიდს, რომ რელიგიურობა ოკეანისებურ განცდას ნიშნავსო. ადრესატი კიდევ: მე ჩემში ეს ოკეანისებურობა ვერ აღმოვაჩინეო.

14. რელიგია, როგორც ნება

წინა თავზე დაყრდნობით, – თუმცა, კარგა ხანია ისედაც ვფიქრობ, – რელიგია ნების საქმეა. მართალია, რელიგია ტრადიციულად გადაეცემა ადამიანს, მაგრამ რელიგია სწრაფვის გარეშე მხოლოდ ფორმალობად რჩება, ‘სწრაფვა უსასრულობისკენ’ სასრულ წეს-ჩვეულებებში დაიხრჩობა და აიმღვრევა. წმინდა ნინო, სანამ ნანა-მიჰრანს(=მზეს) მოაქცევდა, 7 წელიწადს მაყვლოვანში, ღიაცისქვეშ იყო დათეგრებული, ‘ხოლო სარეცელი იყო ძუელ, დარეცილ ქუეყანასა ზედა’… ეს ნებისყოფაზე მიუთითებს. შემთხვევითი არაა, რომ რკინის ქალამანი, ჯაჭვი, დროში განფენილობა რელიგიურობის დადასატურებაა…

ნება სიმამაცეს და სწრაფ გადწყვეტილებას მოითხოვს ზოგჯერ. კახეთის მამაცი დედოფალი ქუჯი რომ ადიდებულ მტკვარში უცებ ბედაურს შეაგელვებს, რათა სვეტიცხოვლამდე მიაღწიოს, აი ესაა რელიგია. რელიგიის მაჯისცემა და იმპულსი. რელიგიაა ასევე ‘მტკი…!’

15. რელიგია – პირისპირ შეყრა წმინდა სინამდვილესთან

ესაა რელიგიის ფენომენოლოგიური აღქმა. ამ თემის ირგვლივ სხვაგან ვრცლად ვსაუბრობთ, ამიტომ აქ აღარ განვავრცობთ. აღვნიშნავთ მხოლოდ ნათან ზოედერბლომის, რუდოლფ ოტოს, ჟერარდუს ვან დერ ლოოვის, მირჩა ელიადეს, გეო ვიდენგრენის, ფრიდრიხ ჰაილერის, ნინიან სმარტის და სხვათა ღვაწლს… რელიგიის დიდი სიტყვა წმინდა/სიწმინდეა, Holiness, უღმერთო რელიგიები არსებობენ, მაგრამ წარმოუდგენელია რელიგია საკრალურსა და პროფანულს შორის განსხვავების გარეშე. ღმერთი რელიგიაში ნაბოლარაა (Spätling).

რელიგია ნუმინოზურ გამოცდილებას ეფუძნება, ნუმინოზური განსჯადი კია, მაგრამ არადეფინირებადი, წმინდა თავს აჩვენებს, ჰიეროფანიას ეფუძნება და ა.შ. ცნობილმა ქართველმა მეცნიერმა ზურაბ კიკნაძემ კარგა ხანია აღმოაჩინა ეს ფენომენოლოგიური მიდგომა, როგორც ადექვატური მეთოდი ქართული მთისა თუ ბარის რელიგიური წარმოდგენების გასასიგრძეგანებლად.

იხ. მისი „ჯვარი და საყმო’, სადაც ის ელიადეს ჰიეროფანიის ანალოგიით ამკვიდრებს ტერმინებს: ‘ხატჩენა’, ‘ჯვარჩენა’, ‘კვრივჩენა’ და ა.შ.

70 – იანი წლებიდან ფენომენოლოგიური სკოლა რელიგიის დესკრიპტიულ-ემპირიულ მკვლევართა მწვავე კრიტიკის ქარ-ცეცხლში მოყვა და რელიგიოლოგიის ეს მთავარი ხაზი(იმდენად, რომ მას შედარებით და სისტემატურ რელიგიოლოგიასთან აიგივებდნენ) მაგრამ ჰოლანდიაში და აშშ – ში, ე.წ. ახალი სტილის ფენომენოლოგია მაინც აქტუალურია… 70- იანი წლების გერმანულ ლექსიკონებში, – მაგ. RGG, Brockhaus, – ჩვეულებრივია რელიგიის ფენომენოლოგიური, საკრალურზე ორიენტირებული განსზღვრება: „რელიგია შთაბეჭდილებით აღსავსე პირისპირ შეყრაა წმინდა სინამდვილსთან და ამ წმინდასაგან ეგზისტენციალურად დადგენილი ადამიანის საპასუხო საქციელი…“ და მსგ. ამ განსაზღვრების ავტორია გუსტავ მენშინგი(Gustaw Mensching, 1901-1978), ავტორი საინტერესო წიგნისა ‘ღმერთი და კაცი’…

16. სავარჯიშო: რამდენიმე სოციოლოგიური განსაზღვრება, მათი ავტორები და მედეგობა

აქ სასუენი, დაფიქრება: მშობლების თაყვანისცემასაც რე-ლეგერე ეწოდებოდაო…ომარის ლექსი…

ა)Peter L. Berger: რელიგია წმინდა კოსმოსის აღმართვის ადამიანური მცდელობაა.

ბ) Hans Mol: რელიგია იდენტიტეტის საკრალიზირებაა, რომლის დროსაც ადამიანი უპირველეს ყოვლისა, რეალობის, ჩვეულებების და ლეგიტიმაციების დაწესებულ კომპლექსს უზრუნველყოფს და აძლიერებს.

გ) Günter Kehrer: რელიგიაა ის ყველაფერი, რაზეც რელიგიის მეცნიერება(Religionswissenschaft) მსჯელობს. – კერძო საუბრიდან.

დ) Thomas Lukmann: რელიგია ძირითად ანთროპოლოგიურ გარემოებაშია ჩაფესვილი: ბიოლოგიური ბუნების ადამიანური ორგანიზმის გზით ტრანსცენდირება. ლუკმანის თანახმად, თუმცაღა ეკლესიური რელიგიურობა იკლებს, მაგრამ რელიგია, როგორც პრივატული, პირადი მოვლენა, მატულობს და რელიგია უხილავ არსებობაში გადადის. იქ, სადაც ადამიანი ყოველდღიურობის მიღმა აღმოჩნდება, ტრანსცენდენტალური ღიაობს, მაგ. სიზმარი, დაბოლება, სპორტული ღონისძიება და სხვ. რელიგიის ფუნქციაა უჩვეულო გამოცდილებებს აზრი მიანიჭოს და ა.შ.(იხ. ‘უხილავი რელიგია’).

* * *

17. ‘ულტიმატური კონცერნი’

პაულ თილიხის დიაპაზონით, ‘რელიგია ულტიმატური კონცერნია, ის რაც ყველას გვეხება… რელიგია კულტურის სუბსტანციაა, ხოლო კულტურა რელიგიის ფორმა… ყოველი რელიგიური აქტი, არამხოლოდ ორგანიზებულ რელიგიაში, თვით ჩვენი სულის კუნჭულშიც კი კულტურის მიერაა ფორმირებული… “Religion im Weitesten und und fundamentalsten Sinne ist Ergriffensein von etwas, das uns unbedingt angeht”.

18. ‘რელიგია რეფლექსიის ღვარცოფში’ ანუ ლეუბადან ლუებემდე!

ჩვენ ასე ვთარგმნეთ Religion in Maelstrom der Reflexion. – ცნობილი გერმანელი სოციოლოგის, Fr. Tenbruck -ის დასკვნა რელიგიის, როგორც სხვადასხვა სოციალური, ჰუმანიტარული თუ საბუნებისმეტყველო მეცნიერებების კვლევის საგანზე. მთელი ეს უზარმაზარი დეფინიტორული სამუშაო პრობითად შეიძლება დანახულ იქნას, როგორც მეცნიერული გალაქტიკა ‘ლეუბადან ლუებემდე’. ამერიკელი ფსიქოლოგი, XX ს. დასაწყისისათვის, James H. Leuba ერთ-ერთი პირველთაგანი იყო, ვინც რელიგიის უამრავი, თითქმის 50 დეფინიცია შეკრიბა და საკუთარიც მიამატა, ხოლო თანამედროვე გერმანელი ფილოსოფოსი Hermann Lübbe იგივე თემას დასტრიალებს, რა შეუძლია შეგვთავაზოს რელიგიამ დღეს, ფართო აზრით, განმანათლებლობის შემდეგ, ცივილიზებულ სამყაროში, რასაც მომდევნო თავში განვიხილავთ.

…………………

19. Kontingenzbewältigungspraxis

ამ გერმანული ენისთვის ჩვეული ‘მატარებლით’, – რასაც ქართულად ‘ხიფათის დაძლევის პრაქტიკა’ შეესაბამება, – გამოხატულია რელიგიის შენარჩუნებული ფუნქცია თანამედროვე საზოგადოებაში…ხიფათი, შემთხვევითობა, გაურკვევლობა… ჩვენებურად, ‘თითო ჭირი არ ილევა’ -ს მდგომარეობა! …ის მოვლენაა, რაც რელიგიის საჭიროებას ოდითგანვე განაპირობებდა და დღესაც ასულდგმულებს მას და „ჩვენ რომ გვაწყობდეს დედა-სამყარო არ მოწყობილა ისე“(სოციოლოგიურ პლანში იგივე ‘სიმღერაა’ ლუმან-ლუებეს თორიაც) და ალბათ არასოდეს დაკარგავს რელიგიის მთავარი მამოძრავებლის როლს.

ფილოსოფოსი Hermann Lübbe (1926… ) რასაკვირველია გაკვალული გზით მიდის და სოციოლოგ ნიკლას ლუმანისგან გამოთეგილ ცნებას – Kontingenz/კონტინგენტურობას ეყრდნობა, მაგრამ ლუმანი თუ ამით ქვეყნიერების თვალუწვდენლობას, ადამიანისგან მის გაუკონტროლებლობას გულისხმობდა, ლუებეს ექსისტენციალურ რუში გადაჰყავს ეს ცნება და კონტინგენცი, როგორც ასეთი, ადამიანური ყოფიერებაა, მუდმივად რისკებითა და გაურკვევლობით აღსავსე, რაც ადამიანს უბიძგებს ან აიძულებს ცნოს და დაიჭირვოს მის ძალებზე აღმატებული რამ ტრანსცენდენტალური არსებების არსებობა და ა.შ. …………………..

20. დიმენსიონალური დეფინიცია

XX საუკუნის 70 – იანი წლებიდან განიხილავენ რელიგიას, როგორც სხვადასხვა განზომილებების ანუ დიმენსიების კომპლექსურ ნაკრებს.

ცნობილია მაგ. ე. წ. გლოკ-სტარკის (ამერიკელი მეცნიერებია) ექვსპუნქტიანი დეფინიცია:-

1.ინტელექტუალურ-იდეოლოგიურ-კოგნიტიური დიმენსია (მსოფლმხედველობა, მითოლოგიები, კოსმოლოგიები, მთლიანობაში, „რელიგიური ცოდნ“);

2. ეთიკურ-სოციალური დიმენსია(ღირებულებები, ნორმები, საქციელის, ცხოვრების ნიმუშები);

3. რიტუალური დიმენსია(საკულტო და სხვა სიმბოლური ქმედებები);

4.ინსტიტუციონალური დიმენსია(ორგანიზაცია, საძმო, ეკკლესია…);

5.ესთეტიკური დიმენსია(ფერები, საგნები, მუსიკა, „სიმბოლურ-გრძნობადი“, ზოგადად რელიგიური შემოქმედება);

6. ფსიქიკური, გამოცდილების, კონტემპლაციის, „გამოცხადების“, „მოწოდების“, „ღმერთთან სიახლოვის“, სათაყვანებელ ობიექტან შერწყმის დიმენსია.

ინგლისურენოვან აკადემიურ სფეროში განსაკუთრებული აღიარება მოიპოვა რელიგიის შოტლანდიელი მკვლევარის, ნინიან სმარტის თეორიებმა. Ninian Smart (1927-2001), მან ლუდვიგ ვიტგენშტაინის ‘ოჯახური მსგავსების’ მეთოდი რელიგიის გაგებაში გამოიყენა. სათაურით The Religious Experience, 1969, რელიგია სმარტმა 6 დიმენსიად შეაჯამა, მოგვიანებით კი კიდევ 2 დაამატა. საბოლოოდ სმარტის დიმენსიონალური კრებული ასე გამოიყურება:

1. Ritual or practical;

2. Doktrinal or Philosophical;

3. Mythic or narrative;

4. Experriental or emotional;

5. Ethical or legal;

6. Organisational or social;

7. Artistik or material;

8. Political and economic as supplementary dimensions.

………………….

21. რელიგია და $

რელიგია ‘და’ კავშირის გარეშე წარმოუდგენელია. მითუმეტეს, ‘რელიგია და ეკონომიკა’. პავლე ტარსელის ოპონენტები ეფესოში ‘თეოლოგები’ კი არ ყოფილან, არამედ ვერცხლისმჭედლები, რომლების არტემიდეს სტატუებს, დევოციონალიებს ამზადებედნენ. ათეიზმის შედეგი, როგორც არისტოფანე(450-380) თავის პიესაში Θεσμοφοριάζουσαι(411ქ.წ.), ევრიპიდეს საყვედურობს, იგემეს გვირგვინებისმწნელებმა, რომელთა შემოსავალიც განახევრდა…

ჩვენ დროში და ადგილში რომ გადმოვინაცვლოთ და გარშემო მიმოვიხედოთ, რელიგიის უამრავ მსახურს ვიპოვით, რომელთაც რელიგია არჩენს, ინახავს, ზოგჯერ ამდიდრებს და აფუფუნებს კიდევაც. დაწყებული უბრალო მესანთლიდან, მედავითნე-დიაკვან-ბერ-მღვდლებზე გავლით, დამთავრებული მიტროპოლიტ-ფეოდალებით, მათი სასახლეებით და ჯიპებით, მოსამსახურეებით და საბანკო ანგარიშებით, – და ამ ყველაფერს უარყოფით კონოტაციაში არ ვამბობთ, – ფულის ჰიეროფანიაა, ფულჩენა…

რელიგიის ეკონომიკა როგორც რელიგიოლოგიის სუბდისციპლინა ცალკე მსჯელობას საჭიროებს, თუმცა რელიგიის ეკონომიკური დიმენსია და რელიგიაში ამმხრივ გაწეული ღვაწლი საქართველოში ყოველ ფეხის ნაბიჯზე მანიფესტირებს!

22.’რელიგია’ – ოდენ მეცნიერული კონსტრუქცია?

არ არსებობს არავითარი ფუძე-მონაცემები რელიგიისთვის, რელიგია მხოლოდ მეცნიერის შრომის ქმნილებაა’ (Jonathan Z. Smith, Imagining Religion…, Chicago, 1982). 🙂 როგორ? 🙂 აქ განივრცობა…

23. იურგენ ჰაბერმასის რჩევები

მოქმედი ფილოსოფოსი თავისი ჩვეული, ღვარჭნილი გერმანულით გვირჩევს, რომ რელიგიური საუბრის არტიკულაციის ძალისადმი ალღო გამოვიმუშაოთ… საზღვრები სეკულარულ და საფუძვლებს შორის ისედაც გარდამავალია… ხოლო აღდგომის იმედის დაკარგვა საგრძნობ სიცარიელეს ტოვებს…Die Verlorene Hoffnung auf Auferstehung hinterlässt eine spürbare Leere

…………………….

24. რელიგია, როგორც სიმბოლური სისტემა

რელიგია კომუნიკაციის სისტემაა ნიშან-სიმბოლოთა დიდი საცავით, რომელთა გზით რელიგია ცდილობს კოგნიტიური, სოციალური, ემოციონალური, ნორმატიული და კულტურული პროცესები აამოქმედოს, მართოს და მათ შორის შეფარდება დაამყაროს”(Burkhard Gladigow, Religionswissenschaft im Rahmen von Kulturwissenschaft).ეს თავი დიდძალი მასალის შეჯამებას მოითხოვს და ძაან მნიშვნელოვანი, თანამედროვე დებულებების გასაგნებას (Vergegenständlichen). ეს თავი შეივსება დამატებით ლექცია-სემინარის მსვლელობის პროცესში.

25.საკუთარი ძიებები

რელიგია სტიქიაა. სულის ისეთი მდგომარეობა, კონტროლს რომ არ ექვემდებარება.

როგორ აღწევს რელიგია წარმატება-გავრცელებას? ესაა სიმართლის ბოლომდეარმთქმელი ‘ტურიზმის ბიუროს’ ტაქტიკა, რომელსაც აგენტები ყავს ღვთისმსახურების სახით და გვიწვევენ მთაში, მაღლა და მაღლა, სადაც შეიძლება საშიში მხეცებიც აღმოჩნდნენ…მერე გვაწყნარებენ: უკაცრავად, „ჩვენ რა ვიცოდით თუ აქ მხეცები, თან კბილალესილები ბინადრობდნენ?“

რელიგიის არცოდნამ შეიძლება არამხოლოდ პიროვნება, მთელი ერიც უმწეო მდგომარეობაში ჩააგდოს. ეკლესიის დღევანდელ კრიტიკოსებს თუ დავუჯერებთ, დღეს ამგვარ უმწეო მდგომარეობაშია ჩვენი საყვარელი დედა-სამშობლო. გვეგონა, რომ ევროპისკენ მივდიოდით, მაგრამ კლერიკალურ-ერთმორწმუნული აგიტაციის წყალობით ველური მხეცების, დათვების და მგლების იმ ფერდობზე ამოვყავით თავი, საიდანაც ყოველწუთს შეიძლება ჩვენი სახელმწიფოებრივობა ქვევითკენ დაგორდეს! 😦

თუ ეს მართლაც ასეა, მაშინ ასეთი მდგომარეობა ჩვენ საზოგადოებას და ქვეყანას რელიგიის ფენომენისადმი არაკომპეტენტურმა, პოლიტიკოსებისგან ქარაფშუტულმა, არააკადემიურმა მიდგომამ მოუტანა. ხსნა, – თუ ჯერ კიდევ რაიმეს ეშველება, – მხოლოდდამხოლოდ რელიგის ფენომენის ცოდნა-შესწავლა- შემეცნებაშია, რასაც ჩვენი წინამდებარე, მოკრძალებული ოპუსიც ემსახურება.

12.05.2015.-01.02.2016., თბილისი.

…………………..

დამატება – დასკვნები:

1.რელიგია, როგორც ცნება, მოვლენა და კვლევის ობიექტი/მეცნიერული კონსტრუქცია ტრანსფარენტული, ძალზე ტევადი მოცემულობაა.

რელიგიის’ თანამედროვე ცნების ძირითადი თვისებებია: ზოგადობა, უნივერსალურობა, კომპლექსურობა და აბსტრაქტულობა…’რელიგია’ ახალი დროის ევროპული ცნებაა.

2. თვით რელიგიებში(რელიგიების თეოლოგიებში) ეს ცნება შეიძლება იყოს ექსკლუზიური ან კომპარატისტული; საკუთარი და სხვისი რელიგიის აღსანიშნავად ან განსხვავებული ცნებები გამოიყენება ან ერთიდაიგივე.

3. ‘რელიგიის’ ტიპოლოგიური არეალი მოიცავს ისტორიულ რელიგიებს, ხოლო ისტორიული რელიგიების კლასიფიკაცია მრავალგვარია; ერთ-ერთი თანამედროვე კლასიფაკიციის თანახმად, არსებობენ იმპერიული, ნაციონალური და უნივერსალური რელიგიები.

ძველეგვიპტური, მესოპოტამიური, ძველამერიკული(ინდიელების) რწმენითი სისტემები, კონფუციანიზმი – იმპერიული რელიგიებია;

ძველბერძნული, განუზოგადებელი პოლითეიზმი, რომაული religio, ისევე როგორც იუდაიზმი, მაზდეანობა და შინტოიზმი ნაციონალურ რელიგიებს მიეკუთვნებიან.

ხოლო უნივერსალურობა ინდუიზმს, ბუდიზმს, ჯაინიზმს, დაოიზმს, ქრისტიანობას, ისლამს, სიკჰიზმს, ბაჰაიზმს… ხვდა წილხვედრად.

რასაკვირველია, ასეთი კლასიფიკაციაც, როგორც ტრადიციული ‘მონოთეიზმ-პოლითეიზმი’ გარკვეულ კრიტიკას იმსახურებს, მაგრამ მსოფლიოს 10.000 რელიგიის დაჯგუფება, მათი გაერთიანება ცალი ხელის თითებისოდენა პრინციპებით ძალზე ძნელია და ნებისმიერ კლასიფიკაციაში ყოველთვის იპოვით ნიუანსობრივად სადავოს…რასაკვირველია, ანიმისტური, არქაული/ტომის რელიგიები და თანამედროვე რელიგიური სპექტრიც, ისევე როგორც ‘კომუნიზმი’, ‘მარქსიზმი’, ასევე ფროიდიანობა თუ კუდიანობა და სხვა ერზაცრელიგიებიც დასაბინავებელია, საიმათო განყოფილებაც გასათვალისწინებელია :)…

გარდა რეალური, ისტორიული თუ თანამედროვე რელიგიებისა, ‘რელიგიის’ ცნება მოიცავს აბსტრაქტულ’რელიგიას’, ‘რელიგიას’, როგორც ყველა რელიგიის ელემენტარულ სუბსტრატს და ზოგადადამიანურ თვისებას.

4. ‘რელიგიის’ პარალელურად არაერთი ანალოგიური ცნება გამოიყენებოდა და გამოიყენება: ‘რწმენა’, ‘წესი’, ‘ტრადიცია’, ‘კულტი’, ‘ტაბუ’, ‘სპირიტუალობა’, ‘მოწმინდრობა’, ‘ხატ-ღმერთთმიყოლა’ (ჩვენს მთაში) და ა.შ.

5. რელიგიის შესახებ საუბარი საინტერესო უნდა იყოს, ჰერმენევტიკულ-კრეატიული, ჰოირისტული(‘ევრიკა!’). ჩვენ ვცხოვრობთ ევოლვირებულ ანუ ევოლუციაგადატანილ სამყაროში და აქ რელიგიაც ევოლუციის თანამონაწილეა და ევოლუციური ბედისწერის ნაცქლეთი.

რელიგიებს, რწმენით სისტემებს, მათ ღმერთებს თუ პრინციპებს თავისი ბედისწერა აქვთ და ყველაფერი ბედისწერის უღელქვეშაა. თვით ეს სჯანიც კი რელიგიის შესახებ.

იქნებ ბედისწერა ყოველგვარ რელიგიას აღემატება?! რელიგიებსაც თავისი ბედისწერა ამოძრავებთ. ?????

6. და არამხოლოდ, ჩვენ ვცხოვრობთ რევოლვირებულ, რევოლუციაგადატანილ, სეკულარულ სამყაროში. აქ მახსნენდება ერთი კომუნისტური გამოთქმა: „შენთვის გაუსროლია ავრორას“. მაგრამ ავრორამ ცუდად გაისროლა. ეს გამოთქმა ჯობდა: „შენთვის დაინგრა ბასტილია“. სამწუხაროა, რომ კედლები ისევ აღიმართება, ბერლინის კედლის არ იყოს…მეკედლენი წარა-მარა თავს გვახსენებენ ამ ანტიეკუმენისტების არ იყოს! …

II.რელიგიის თეორიები

გვიბოძეთ თეორიები,

თეორიები და რაც შეიძლება მეტი თეორიები.

დაე ყოველმა კაცმა, ვინც კი რაიმე თეორიას ფლობს,

გვაუწყოს იგი!”

(James Mark Baldwin, 1861-1934).

ცოტა რამ ქვემდებარე ტექსტის შესახებ.

ამ ტექსტის უპირველესი თვისებაა, რომ ის ჯერაც ყალიბდება, მუშავდება, ითხზვება, იხვეწება და ინფორმაციით მდიდრდება.

2. ესაა პოპულარული ვერსია, სქოლიოების და ზედმეტი ‚მეცნიერულობის‘ გარეშე;

3. მიუხედავად ამისა, აქვე არაერთხელ გასწორდება, დაემატება ქრესტომათიული ბილინგვა (ძირითადი კლასიკოსების 1-2 გვერდიან დედანს+ჩემივე თავისუფალი თარგმანი), ამიტომ სასურველია, რომ ამ ტექსტს ხანგრძლივად არ მოშორდეთ;

4.საბოლოო, მეცნიერული თვალსაზრისით ოპტიმალურად გამართულ ტექსტს აქ (იგულისხმება ვირტუალურ ვერსიაში, ბლოგზე) ვერ იხილავთ, რადგან იგი გამიზნულია როგორც მომავალი სემესტრის სალექციო კურსი (სახელწოდებით ‚რელიგიის არსი, ფუნქცია და თეორიები‘).

5. დასკვნები და შეფასებები, რჩევები, რომელთაც სიამოვნებით გავითვალისწინებთ, თქვენთვის მოგვინდვია პატივცემულო მკითხველო…müller

„The Science of Religion may be the last of the Sciences, which man is destined to elaborate; but when it is elaborated, it will change the aspect of the world, and give life to Cristianity itlesf“, Friedrich Max Müller(1823-1900), ‚Chips from a German Workhop‘, 1867.

1.ჰენოთეიზმი, Friedrich Max Müller

ცნება ჰენოთეიზმი რელიგიის კვლევის ისტორიაში შემოიტანა ფრიდრიხ მაქს მიულერმა. ჰენოს ბერძნ. ‘ერთი’ და თეოს ‘ღმერთი’. ჰენოთეიზმი გარკვეული ერთღმერთიანობაა, მაგრამ არაპრინციპული. ეს რწმენის ისეთი მონოთეისტური ფორმაა, რომელიც ერთ ღმერთს აღიარებს, თუმცა სხვა ღმერთების არსებობასაც პრინციპულად არ გამორიცხავს და შესაძლებელია, მათაც, მეტ-ნაკლებად თაყვანისცემის ობიექტადაც კი მიიჩნევდეს. ასეთი რწმენა როგორც ჩანს, გარდამავალი საფეხურია პოლითეიზმიდან მონოთეიზმისკენ, როდესაც ერთ-ერთ ღმერთს განსაკუთრებულობა ენიჭება და სხვა ღმერთები თანდათან ბაცდებიან, სანამ მათ ღმერთობაზე ზოგადად უარი ეთქმება ანუ ისინი ‘ცრუღმერთებად’ ან ‘დემონებად’ ‘გაიშიფრებოდნენ’. მეცნიერთა ნაწილი ვარაუდობს, რომ ისრაელის თავდაპირველი რწმენა იყო ჰენოთეისტური ხასიათის იაჰვეიზმი, რის დამადასტურებელი ნიშნები და სიტყვები შეიძლება ძველ აღთქმაშიც ვიპოვოთ, მაგ.: ‘დადგა ღმერთი ღმერთთა შორის’ და ა.შ.

რამდენადაც ჰენოთეიზმს როგორც მონო, ასევე პოლითეიზმთან საერთო ნიშნები მოეპოვება, იგი შეიძლება ჩაითვალოს როგორც მონოთეიზმის, ასევე პოლითეიზმის ერთ-ერთ ფორმად. ისტორიას ჰენოთეისტური რელიგიის დამკვიდრების არაერთი მცდელობა ახსოვს. მაგალითისათვის, ფარაონ ეხნათონის რელიგიური რეფორმა, როცა მან მზის ღმერთ ატონის ზეკულტი შემოიღო. მსგავსი ტენდენციები გამოიკვეთება რომის იმპერიის გვიანანტიკურ ისტორიაშიც, კეისარ ავრელიანეს(Lucius Domitius Aurelianus, 214-275) თუ ივლიანეს (Flavius Claudius Iulianus, 331-363) ზეობის ხანაში. ეს უკანასკნელი ქრისტიანულ მწერლობაში ცნობილია, როგორც ივლიანე განდგომილი. როგორც წესი, ჰენოთეიზმის აღმასვლისას მზის კულტი დომინირებს და ასევე როგორც წესი, ჰენოთეიზმი იმპერიული ინტერესების დამცველი რელიგიური აღმსარებლობის ფორმაა. ივლიანეს განსაკუთრებულად მოსწონდა ბერძნული მისტერიები და ის ცნობილია ასევე, როგორც სასანიდების სპარსული სამეფოს წინააღმდეგ წარმატებული მებრძოლი. ივლიანეს რელიგიურობა მეტად დიფუზიური ჩანს, თეურგიაა შიგ ჩართული და რელიგიურობის სხვა კომპონენტები.

ორგია ‘ქმნილებას’ ნიშნავს და რიტუალთანაა კავშირში. ე.წ. ორგიების, ორგიასტული რიტუალების მიზანი იყო განღმრთობა. ცნობილია მაგ. ‘დიონისური ორგიები’… ივლიანეს მთავარი ღმერთი ჰელიოსია, მაგრამ ძველბერძნული ოლიმპო, ზევსის კომპლექსიც მონაწილეობს. იგი ნეოპლატონიკოსების, განსაკუთრებით იამბვლიხოსის გავლენის ქვეშ იმყოფებოდა და როგორც ცნობილია, ერთ დროს განისწავლებოდა გრიგოლ ნაზიანზელთან და გრიგოლ ნოსელთან ერთად ათენში, ფილოსოფოს პრისკოსის სახელგანთქმულ აკადემიაში…
საინტერესო, ეპოქისმსწრებ ბიოგრაფიულ ეპიზოდად მოჩანს მისი ტოლერანტული კეთილგანწყობა იუდეველებისადმი, იმდენად, რომ 363 წელს იერუსალიმის დიდი ტაძრის აღდგენაც კი დააყენა დღის წესრიგში, თუმცა ამ განზრახვას ხელი შეუშალა სპარსელებთან ბრძოლებმა.

ფრიდრიხ მაქს მიულერმა ცნება ჰენოთეიზმი ინდუიზმთან მიმართებაში გამოიყენა და ამ სიტყვა-ცნებას დღევანდელ გაგებასთან შედარებით განსხვავებული პირველადი მნიშვნელობა მოეპოვება. როცა ადამიანი იხილავს, მოწმე შეიქნება რომელიმე ტრანსცენტური გამოცდილების და ამ გამოცდილებას კონკრეტულ ღმერთს დაუკავშირდებს, მაშინ ის გარკვეული დროით თუ სამუდამოდ იმ ღმერთის უპირატესობას აღიარებს. ამრიგად, ეს ზეღმერთი ჯერ კონსტანტური, გაყინული და ერთადერთი ზესუბსტანცია არაა. შეიძლება ის სხვა ღმერთით ჩანაცვლდეს და აქ სიტუაცია, ახალი რელიგიური გამოცდილებაა განმსაზღვრელი. ასე ხსნის ფრიდრიხ მაქს მიულერი ჰენოთეიზმის გარდამავალ ბუნებას.

2. ანიმიზმი, Edvard Burnett Tylor

teilorზოგადად XIX საუკუნეში და უფრო ადრეც რელიგიის წარმოშობა-განვითარების შესახებ არაერთი თეორია ჩამოყალიბდა. ცნობილია მაგ. ფეტიშიზმის, ტოტემიზმის, ანიმიზმის, პრეანიმიზმის, ურმონოთეიზმის და სხვა თეორიები. ამ თეორიების ავტორები ძირითადად ეთნოგრაფები იყვნენ. მიღებული ტერმინოლოგიით ისინი მიეკუთვნებოდნენ ანთროპოლოგიის, კონკრეტულად, ინგლისური ტერმინოლოგიით, სოციალ-ანთროპოლოგიას, თუ ამერიკულით – კულტურ-ანთროპოლოგიას.

შევჩერდებით რამდენიმე თეორიაზე და მოკლედ მიმოვიხილავთ ედვარდ ტეილორის, რობერტ მარეტის და ჯეიმს ფრეზერის ძირითად დებულებებს. რელიგიის ნამდვილი მეცნიერული თეორია ედვარდ ტეილორით(1832-1917) იწყება. ისაც, მიულერის მსგავსად, ოქსფორდში მოღვაწეობდა და იქ 1896-1909 წლებში ახალგახსნილი ანთროპოლოგიის კათედრას ხელმძღვანელობდა. ედვარდ ტეილორი ითვლება კულტურანთროპოლოგიის დამფუძნებლად. რამდენად სწორია, ვერ გეტყვით, ან რა კონცეფციას ემყარება, მაგრამ ამ მეცნიერული დარგის აღსანიშნავად ქართულად დამკვიდრებულია ეთნოგრაფია. იგივეა ეთნოლოგია.

ტეილორის 1871 წელს გამოქვეყნებულ მონოგრაფიას ‘პრიმიტიული კულტურები’ უდიდესი რეზონანსი ჰქონდა და საერთოდ, ჰუმანიტარული მეცნიერებების განვითარებას ამ ნაშრომმა დიდი ბიძგი მისცა. ედვარდ ტეილორმა ჩამოაყალიბა კაცობრიული კულტურის ყოვლისმომცველი ცნება, რაც ასე ჟღერს: „კულტურა კომპლექსური მთლიანობაა, ის მოიცავს მთელ ცოდნას, რწმენას, ხელოვნებას, მორალს, კანონს, ტრადიციას და იმ ყველა სხვა უნარებს და ჩვეულებებს, რომელთაც ადამიანი, როგორც საზოგადოების წევრი, ითვისებს“. დედანი:

Culture, or civilization, taken in its broad, ethnographic sense, is that complex whole which includes knowledge, belief, art, morals, law, custom, and any other capabilities and habits acquired by man as a member of society. – ამდენად, მისი განსაზღვრებით, რელიგიაც კულტურის განუყოფელი ნაწილია.

ტეილორის შესახებ რაღაც მასალა მოიპოვება ქართულადაც, ამიტომ მის დამსახურებებზე აღარ შევჩერდებით და უშუალოდ რელიგიის მისეული თეორიის განხილვას შევუდგებით. ტეილორის დროის ეთნოგრაფებს, ეთნოლოგებს და ანთროპოლოგებს განსაკუთრებულად აინტერესებდათ რელიგიის დასაწყისი, დასაბამი, არსი… Origin of Religion…ეს იყო მეცნიერული მცდელობა, ახლადაღმოჩენილი აფრიკული, აზიური თუ ამერიკული ხალხების, ტომების ცოცხალ, ყოველდღიურ რელიგიურობაზე, რელიგიის ფორმებზე, ე,წ. ნედლ, ‘რუდიმენტულ რელიგიურობაზე’ დაყრდნობით დაედგინათ თუ რანაირი იყო თავდაპირველი რელიგია, რა გზა გამოიარა რელიგიამ მონოთეიზმამდე. განიცადა რელიგიამ ზოგადად ევოლუცია ანუ სვლა უმდაბლესი ფორმებიდან უმაღლესისკენ?

თუ პირიქით იყო? მონოთეიზმი თავიდანვე ყველა ხალხის რელიგიური წარნოდგენის სათავეს წარმოადგენდა, მაგრამ დროთა განმავლობაში რელიგიამ განიცადა დეგენერაცია ანუ გადაგვარდა და ამიტომ გაჩნდა ფეტიშიზმი, ტოტემიზმი და ა.შ.

ამრიგად, ზოგადად ერთ მხარესაა ევოლუციონიზმის, მეორე მხარეს – დეგენერაციის თეორია, რასაც ასევე ურმონოთეიზმის ან პრემონოთეიზმის თეორია ეწოდება.

ორივე მიმართულებას ანუ როგორც ევოლუციონიზმის, ასევე დეგრადაციის თეორიებს სახელოვანი წარმომადგენლები მოეძებნება. ტეილორი იზიარებდა ევოლუციონიზმის თეორიას ანუ რელიგიური მსოფლმხედვის დაბალი ფორმებიდან მაღლისკენ სვლას. რასაკვირველია, იმ დროის არამარტო საბუნებისმეტყველო, არამედ ჰუმანიტარული მეცნიერებების თეორიულ საფუძველს აქტუალური და პოპულარული დარვინისეული ევოლუციონიზმი განაპირობებდა. თავის ნაშრომში ტეილორი ხაზგასმით აღნიშნავს, რომ იგი ეყრდნობოდა დაკვირვებას და არა სპეკულაციას.

ტეილორმა კულტურის და რელიგიის საკითხის შესწავლის მიზნით მექსიკაშიც იმოგზაურა. ტეილორმა პრიმიტიულ რელიგიაზე დაკვირვებით გადმოგვცა რელიგიის დღემდე დაუვიწყარი, ძალიან ლაკონური და უნივერსალური განმარტება: „რელიგია სულიერი არსებების რწმენაა“. დედანი გვეუბნება, რომ აქ უფრო დაჯერებაზეა საუბარი, ვიდრე რწმენაზე: belief in spiritual beings. დედნის არსში წვდომისას ხელისშემშლელია, რომ ქართულად ცნება ‘სული’ სპირიტუალურ, გონით არსებებსაც აღნიშნავს და ადამიანის სულსაც ანუ სამშვინველს. სპირიტუალური არსებების რწმენას საფუძვლად უდევს ‘ანიმას’ -ის, ლათ. სულ-სამშვინველის არსებობის დაჯერება, რომელიც უკვე არქაულ ხალხებს მაშინდელი წარმოდგენით, ‘პრიმიტივებს, ველურებს’ ახასიათებდათ. ისინი ბუნებრივ მოვლენებს სპირიტუალური არსებების, სულების არსებობით და ბუნებაზე მათი ზეგავლენით ხსნიდნენ. ანიმისტური რწმენა, სულების არსებობა, ‘პრიმიტივის’ რელიგიური აზროვნების საფუძველია და ეს აზროვნება შიშითა და ძრწოლითაა სავსე! – წერს ტეილორი. აქ მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა სიზმარეულმა გამოცდილებამაც. მაგ. მაშინდელი ტერმინოლოგიით, „ველურმა“ სიზმარში ნახა თავისი გარდაცვლილი ნათესავი, როგორც ცოცხალი. აქედან დაასკვნა პიროვნული, ადამიანური სულის(სამშვინველის) არსებობა, რაც ზეადამიანური ანუ ღმერთების, როგორც სულების არსებობის რწმენას ესაფუძვლა.

ანიმიზმს მოსდევს, ანიმიზმის შედეგია წინაპართა კულტი. შემდგომი საფეხურია ტოტემიზმი – ტოტემის ზებუნებრივი ძალის დაჯერება. მერე მოდის ფეტიშიზმი. ფეტიშიზმიც ანუ სხვადასხვა უსულო საგნების თაყვანისცემა, ანიმიზმის სახეობაა, მისი განვითარება. ამ შემთხვევაში საგნებში სულების შესახლება ივარაუდება! რელიგიის განვითარების შემდგომი საფეხურია მეკერპეობა ანუ იდოლატრია. იდოლატრიას მოსდევს პოლითეიზმი, ხოლო რელიგიური გრადაციის ანუ აღმასვლის ბოლო საფეხურია მონოთეიზმი.
„ანიმიზმი სინამდვილეში რელიგიის ფილოსოფიის საფუძველია ველურებიდან დაწყებული ცივილიზებული ადამიანებით დამთავრებული“, ასკვნის ტეილორი, რაშიც ძნელია, რომ მას არ დავეთანხმოთ. მორალს, რაც ბოლოს რელიგიის მთავარ ელემენტად იქცა, დაბალი განვითარების ხალხებში ვერ ხედავს. კაცობრიობის რელიგიური განვითარებაც მისსავე ანუ კაცობრიობის გადარჩენას (Survival) ემსახურება.

საინტერესოა, რომ რელიგიის, რელიგიური ცნობიერების მთელი შემდგომ განვითარებას ტეილორი ანიმიზმის დაშლაში თუ განვრცობაში ხედავს: „ანიმიზმის თეორია იყოფა ორ დიდ დოგმად, რომელიც ურთიერთდამოკიდებულ სწავლებას აყალიბებენ. პირველი ეკუთვნის ინდივიდუალურ ქმნილებებს, რომელთაც შეუძლიათ სიკვდილის და სხეულის განადგურების შემდეგაც გააგრძელონ არსებობა, ხოლო მეორე სხვა სულებს ეკუთვნის, ძლიერი ღმერთის რანგამდე“.

3. პრეანიმიზმი ანუ დინამიზმი, Robert Ranulph Marett

marettრობერტ მარეტმა(1866-1943) 1910 წელს გადაიბარა წინამორბედ ტეილორისეული კათედრა ოქსფორდში. რელიგიის საფუძველი მან სულ სხვა მოვლენაში დაინახა. საკუთრივ ‘რელიგიათმცოდნეობის’, როგორც აკადემიური საგნის განვითარებაში მარეტის თეორიამ უფრო დიდი, მინიმუმ, არანაკლები როლი ითამაშა, ვიდრე ანიმიზმმა… მარეტმა ინტერნაციონალური განათლება მიიღო: გარდა ინგლისისა, ის ფილოსოფიას და კლასიკურ ფილოლოგიას სწავლობდა აგრეთვე საფრანგეთში, იტალიასა და გერმანიაში.

მარეტი არ ეთანხმებოდა ტეიოლორისეულ ანიმიზმის თეორიას და რელიგიის დასაბამს მან წინარეანიმისტური ანუ პრეანიმისტური ძირები მოუძებნა. თავისი საკუთარი თეორია მარეტმა მოკლედ რომ გადმოვცეთ, შემდეგნაირად განავითარა: ცხოვრება ძირითადად შედგება ჩვეულებრივი ყოველდღიურობისგან. ეს ცხოვრების კონტროლირებადი, ნორმალური ნაწილია. მაგრამ მოულოდნელი, საფრთხილო, საშიში და არაპროგნოზირებადი მოვლენებიც ცხოვრების ნაწილია. ამ დროს ადამიანი უძლურია და ასეთი კრიზისული მდგომარეობების დაძლევას ემსახურება სწორედ რელიგიის არსებობაც. რელიგია ფსიქოლოგიურად კრიზისული სიტუციით მიღებულ გამოცდილებას ეფუძნება. ამრიგად, რელიგია ფუნქციას იძენს, ის საჭიროა და ისაც ამიტომა ფორმირდა ყველა საზოგადოებაში. კრიზისი რომ ავიცილოთ ან თუ ვერ ავიცილეთ, რომ დავძლიოთ, ამისათვის საჭიროა კომუნიკაცია დამხმარე ზებუნებრივ ძალასთან. კომუნიკაციის მცდელობის რუტინიზირების შედეგია რელიგიური რიტუალიც და ა.შ.

მარეტის თეორიას პრეანიმიზმი ან ანიმატიზმი ეწოდება. მარეტმა ანიმიზმს ანუ სულის თეორიას ანიმატიზმი დაუპირისპირა. ‘ანიმატუს’ ლათ. ცოცხალს, უფრო სწორად გამოცოცხლებულს ნიშნავს. არქაულმა ადამიანმა დაინახა, შეამჩნია, გამოსცადა, რომ ზოგი სულიერი თუ უსულო არსება ან ადამიანი რაღაც განსაკუთრებულ, ზებუნებრივ ძალას, ცოცხალ, ცხოველ ენერგიას ფლობს და ეს სასიცოცხლო ძალა არსებითად სხვა რამაა, ყოველდღიურისგან თვისებრივად განსხვავებული. ამრიგად, რელიგიის დასაბამი დინამიკაშია, ზებუნებრივი, უხილავი ენერგიის რწმენაში. მარეტმა ისევ არქაული ხალხების რელიგიურ წარმოდგენებზე დაყრდნობით, რელიგიის დასაბამი ამ ზებუნებრივი, დინამიური ელემენტის დაფიქსირებაში დაინახა. მარეტის თეორია მთლიანობაში ცნობილია ასევე, როგორც მანა-ტაბუს ან დინამიზმის თეორია. ეს სიტყვები ოკეანეთის, მაცხოვრებლებისგანაა აღებული. ტაბუ შედარებით ცნობილია და საერთაშორისო კარიერაც გაიკეთა, რასაც ვერ ვიტყვით მანაზე. მანა და ტაბუ ერთი მთლიანობაა. მანა საიდუმლო ენერგიის დადებით მომენტს, მარეტის სიტყვით, მოდუსს განასახიერებს, ხოლო ტაბუ – უარყოფითს…

მარეტის თეორია, რაც ჩამოყალიბებულია მის წიგნში – „რელიგიის ზღურბლი“(The threshold of religion), რელიგიის ახალი პარადიგმა გახლდათ. ამ დინამისტურ თეორიას, რელიგიის, როგორც საფრთხეების დაძლევის, გადამუშავების მექანიზმის გაგებას, უდიდესი მნიშვნელობა ჰქონდა და ეს უცებ აიტაცეს სოციოლოგიის მამებმა ემილ დურკჰაიმმა, გეორგ ზიმელმა (Georg Simmel) და მაქს ვებერმა. ამ შემთხვევაში, – ვგულისხმობთ, სოციოლოგიურ კვლევებში, – არა რელიგია თამაშობდა უკვე მთავარ როლს, როგორც კვლევის ობიექტი, არამედ თანამედროვე ცივილიზაციის ფუძის გენეალოგია(გნებავთ, ლიბოს ქვები), რომელშიც რელიგიასაც ედო თავისი წილი. რელიგიის გარეშე ადამიანური ცივილიზაცია ძნელი წარმოსადგენია, ძნელი წარმოსადგენია ამ ცივილიზაციის შექმნაც, გადარჩენაც და როგორც ჩანს, დღევანდელი ფუნქციონირებაც. სხვა საქმეა, რომ ზოგჯერ მოისხამს რა პოლიტიკურ მანტიას, რელიგია ფაქტიურად ცივილიზაციის საწინააღმდეგო გაუგებარ გზაზეც დგება და ამის მაგალითები წარსულშიც და თანამედროვეობაშიც უამრავია. ეს ყველაფერი ისტორიული, წინააღმდეგობრივი, ამბივალენტური რელიგიის თემაა, რაზეც აქ აქცენტს არ გავამახვილებთ.

4.ევოლუციონიზმის კლასიკური თეორია, James George Frazer

fraserამ დიდი ეთნოგრაფის ცხოვრება უპირველეს ყოვლისა, იმითაა საინტერესო, რომ მან 1879 წელს კემბრიჯის ტრინიტეტის კოლეჯისგან, წინაწელს დაცული და ძალიან დიდად მოწონებული დისერტაციის გამო, – დისერტაციისა, რომელიც პალატონურ იდეათა თორიის განვითარებას ეძღვნებოდა, – მიიღო სამუდამო სტიპენდია, ანუ სიცოცხლის ბოლომდე, 62 წლის ვადით!
1914 წელს მიანიჭეს თავადობა და ოფიციალურად ის დღემდე იწოდება ვითარცა Sir James Georg Frazer, SJG Frazer, ხოლო 1920 წლიდან უბოძეს მას სამეფო საზოგადოების წევრობა, ის ხდება Fellow of the Royal Society.

ამ თავიდან მორცხვ, ე.წ. ‘სავარძლის სწავლულს’, მთელი ცხოვრების მანძილზე გვერდით ედგა, მის ნაწერებს ფრანგულად თარგმნიდა 1896 წელს შერთული მეორე ცოლი – Lilly, ვინც სახელოვანი ქმრის გარდაცვალებიდან რამდენიმე საათში თვითონაც სული ერთგულად დალია. ფრეზერის უკვდავ ქმნილებას ‘ოქროს რტო’ ეწოდება. 1890 წელს გამოვიდა ამ წიგნის ორტომეული, რომელიც ტოტემს და ტაბუს ეძღვნებოდა. 1922 წლისთვის სახეზეა 12 დიდი ტომი. ამ უზარმაზარ, კარგი ინგლისურით დაწერილ ნაშრომს დღეს ალბათ აღარავინ კითხულობს, თუმცა ყოველთვის იმოწმებენ, როგორც „ეთნოგრაფიის ბიბლიას“.

1921 წლიდან მიიღო მან კემბრიჯის ე.წ. სოციალნთროპოლოგიის კათედრა.

კაცობრიობის განვითარება 3 ეტაპად იყოფა: მაგიის, რელიგიის და მეცნიერების ეპოქები.
ჯეიმს ფრეიზერმა(1854-1941), შეაჯამა, დაახარისხა, დაახასიათა, ერთმანეთთან შეაჯერა და საკუთარ იდეას – ადამიანური ცნობიერების ევოლუციურ განვითარებას (მაგიური ცნობიერებიდან რელიგიისაკენ, ამ უკანასკნელიდან – მეცნიერულისაკენ) დაუქვემდებარა კოლონიზატორთა, მოგზაურთა, მისიონერთა და მოხეტიალე მეცნიერთა მთელი ნაღვაწი. – უცნობი ხალხების, ე. წ. არქაულ მოდგმათა უთვალავ რწმენა-წარმოდგენათა აღწერილობანი.
ის იყო, როგორც აღვიშნეთ, სავარძლის სწავლული, ინგლისური გამოთქმით, „armchair anthropologist“…ცნობილია, რომ იგი უცხო კუნძულებზე წასულ მოგზაურებს, მისიონერებს თუ სახელმწიფო მოხელეებს ნიუანსობრივად დახვეწილ კითხვარს უგზავნიდა…იმ ათეულობით ტომთან შეხმატკბილება, რასაც ფრეიზერის მეცნიერულ-ლიტერატურული მემკვიდრეობა მოიცავს, ვფიქრობ, ადამიანურ ძალებს აღემატება. კიდევ კარგი, “ოქროს რტოს” (The Golden Bough) ოსტატურად შემოკლებული, მხოლოდ ორიათასგვერდიანი გერმანული თარგმანიც არსებობს. ფრეიზერი ვრცლად განიხილავს ტაბუს ფენომენს, ტაბუს ნაირსახეობებს.

ამქვეყნად იმაზე ნორმალური არაფერია, რომ ადამიანი ადამიანს დაელაპარაკოს. ეს კი კუკულუს, ქვემო გვინეის ერთ მეფეს, ეკრძალებოდა. იგი გაუნძრევლად უნდა მჯდარიყო თავის სამეფო ტახტზე, არც ფრჩხილები დაეჭრა, არც თმა შეეჭრა, არც წვერი დაეყუნა. წინააღმდეგ შემთხვევაში, იგი ძალას დაჰკარგავდა. ამ ფარული ძალის წყალობით იყო, რომ კუკულუს ქვეშევრდომებს სული ედგათ. კუკულუ თავისი გაუნძრევლობით ხელქვეითებს სტიქიური უბედურებისაგან, მაგალითად, ქარიშხლისაგან იფარავდა. კუკულუს დაბანა მხოლოდ ათასში ერთხელ შეიძლებოდა, და რათა ზებუნებრივი ძალა არ გაჰპარვოდა, მხოლოდ ღამით, როცა მას ტახტზევე ეძინა, თუ ვინ იცის, ეგების ყუჩობდა და ეშმაკურად თავს იმძინარებდა? სხვა მეფე დასავლეთ აფრიკის ერთ-ერთ ზღვისპირა ხალხს მბრძანებლობდა. მისი სახის დანახვა აკრძალული იყო. რამდენიმე მოხუცს ეძლეოდა უფლება, მის გარშემო მსხდარიყვნენ, ისიც ზურგშექცევით. ამ მეფეს ევალებოდა უპირველესი ტაბუ: არამცდაარამც არ უნდა შეეხედა ზღვისთვის. არქაული მეფეები, რასაკვირველია არა მხოლოდ უმაღლეს საერო, არამედ სასულიერო ხელისუფალსაც განასახიერებდნენ; ისინი იყვნენ “მღვდელმთავარნიც”, ანუ “პატრიარქები”. ეს მეფე-პატრიარქნი ფაქტიურად კი არ მბრძანებლობდნენ, არამედ ემორჩილებოდნენ, იცავდნენ თავიანთ ქვეშევრდომებს. იცავდნენ, ინახავდნენ. და როგორ? რა თქმა უნდა ტაბუთი. ტაბუ აუხსნელია!

რაღა შორს წავიდეთ; ფრეიზერი ჩვენს (სავარაუდო) წინაპრებსაც მოსდგა. შავი ზღვის პირას, სამხრეთ-აღმოსავლეთით, ხალიბებისა და ტიბარენების მეზობლად უცხოვრიათ მოსინიკებს, “უმ, თუმცაღა მეომარ, ომისას მომღერალ ბარბაროსებს”. მოსინიკებს თავიანთი მეფე-პატრიარქი მუდმივად გამომწყვდეული ჰყოლიათ ერთ მაღალ კოშკში, საიდანაც ის ბრძანებებს იძლეოდა. თუ რომელიმე ბრძანება მოსინიკებს ცოტათი არ მოეწონებოდათ, მაშინ ისინი თავიანთ მეფეს მხოლოდ რამდენიმე დღით აშიმშილებდნენ. ხოლო თუ მეფე-პატრიარქი, მათი აზრით, ძალიან “გაახურებდა”, მას სულაც შიმშილით კლავდნენ. სხვათა შორის, მოსინიკების დაწვრილებითი აღწერილობა მოცემულია ანტიკურისმცოდნეობის ენციკლოპედიაში, ტ.XVI, 1. მოსინიკებს მრავალსართულიან ხის კოშკებში უცხოვრიათ, ბერძნ. Μόσσινες, საიდანაც წარმოდგება მათი სახელწოდებაც. ერთი სიტყვით, არქაულ მეფე-პატრიარქებს მრავალი ტაბუ-ვალდებულება აწევთ კისერზე და ვაი მათ, და მათ სიცოცხლეს, თუ ისინი ოდნავადაც კი დაარღვევენ აუხსნელ ტაბუს, მაგალითად, ზღვას გახედავენ, ყურს მოიფხანენ ან ვინმეს დაელაპარაკებიან.
განა იმაზე ნორმალური, ჩვეულებრივი, ბუნებრივი რა უნდა იყოს, რომ ადამიანმა – მეფე-პატრიარქიც ხომ ადამიანია, – გარშემო მიმოიხედოს, მეორე ადამიანს დაელაპარაკოს ან, თუ ზღვისპირელია, ზღვას გახედოს, თუ გაიჭუჭყება, გაიოფლება, ტანი დაიბანოს და ა. შ. მაგრამ არა! არქაული ხალხები აზროვნების სხვა სტილით აზროვნებდნენ…

ფრეიზერის, მისი ‘ოქროს რტოს’ გავლენა შემდგომი დროის ინტელექტუალურ ცხოვრებაზე, არამხოლოდ მეცნიერებაზე, მწერლობაზეც, პოეზიაზეც კი განუზომელია. იგი არაერთი სახელოვანი ადამიანის ინსპირაციის, შთაგონების წყარო გახლავთ და ეს სია გრძელია: ზიგმუნდ ფროიდი(‘ტოტემი და ტაბუ’), კარლ გუსტავ იუნგი, ჯეიმს ჯოისი, ეზრა პაუნდი, იულიამ ბატლერ იეიტსი, ტომას სტერნზ ელიოტი, ერნსტ ჰემინგუეი…

სხვა ყველაფერთან ერთად, ფრეზერმა წინ წამოსწია რელიგიის მუსიკალობაც. რელიგიის ხმოვანებას იგი ცალკე განიხილავს. ყოველ რელიგიას თავისი ხმოვანება აქვს. ძალაუნებურად გაგახსენდება კაცს ძველი აღთქმის წინწილები, მუეძინის კივილი და ეკლესიის ზარების მრავალხმოვნება…

რელიგიის ფრეზერისეული მოკლე განმარტება ასეთია: რელიგია ზებუნებრივი ძალების კეთილგანწყობის მოპოვების მცდელობაა.

სურათზე: ინდიელი ანიშინააბას კლანის (დღევანდელი კანადის სამხრეთით) ცნობილი პიკტოგრამა, საიდანაც წარმოდგება ცნება ტოტემი:irokessen

დამატება/შენიშვნები…

სეკუნდარული ანუ დამხმარე ლიტერატურის მიმოხილვა.

ქვემორე ტექსტი თავისუფალი საკითხავია, არასავალდებულო. ამ თავის მიზანია რელიგიის ფენომენის თავისუფალი, მაგრამ არგუმენტირებული გააზრება ვისწავლოთ. ქვემორე ტექსტი არაა მკაცრად მეცნიერული, იგი სამეცნიერო-ლიტერატურული ესეს ჟანრშია და შეიცავს მრავალ სუბიექტურ ელემენტებს, ე.წ. მხატვრული თამაშის სტილშია გადაწყვეტილი; მასში რელიგიის წარმოშობის შესახებ რამდენიმე სახალისო თეორიასაც იპოვით.

მთლიანობაში აღებული, მაგიის, რელიგიის და მეცნიერების ურთიერთამოკიდებულება, თანამიმდევრობა და იმპლიკაციები რასაკვირველია, გაცილებით სერიოზულ მსჯელობას საჭიროებს, ვიდრე ეს ესეა, მაგრამ იგი და მასში დასმული არაერთი საკითხი, როგორც მსჯელობის, დისკურსის ველის შემადგენელი ნაწილი უსათუოდ იმსახურებს ყურადღებას. თუ უკეთეს ორიგინალურ გააზრებას იპოვით ქართულ ენაზე, რასაკვირველია, ეს ტექსტი მყისვე თავის ამჟამინდელ აქტუალურობას დაკარგავს. დაინტერესების შემთხვევაში იხ. ტექსტი სახელწოდებით: მაგია, რელიგია და მეცნიერება:

5. ურმონოთეიზმის თეორია

ურმონოთეიზმის ანუ რაც იგივეა, პროტომონოთეიზმის თეორიაში და მის სახესხვაობებში ყვლაფერი პირიქითაა. სათავეში დგას 1 ღმერთი. ეს იდეა არაა მხოლოდ ბიბლიური შესაქმის ღმერთის ნარატივით, ბიბლიური იკონომიით, ცოდვითდაცემით და მსგავსი თეოლოგიური თვალსაზრისებით ნასაზრდოები და რწმენაზე დაფუძნებული კონცეფცია. ურმონოთეიზმის თეორია ემყარება ფაქტებსაც ანუ იმ ზოგად, ყველა თუ არა, მრავალ ეთნოსში აღმოჩენილ, საკმაოდ ფესვგადგმულ წარმოდგენას ერთი ზეციური მამის, შემოქმედის, არსთაგანმრიგის თუ „მორიგე ღმერთის“ არსებობის შესახებ. ეს მორიგე ზოგჯერ ფონივითაა, – მაგ. აღმოსავლეთ საქართველოს საკრალურ მეტყველებაში, – მაგრამ წარმოდგენა მისი არსებობის შესახებ მუდმივი, საგრძნობი და უნივერსალურია. ურმონოთეისტული მეცნიერული კონცეფციის პიონერი გახლავთ ფრანგი იეზუიტი Joseph-François Lafitau (1781-1746).

იროკეზებთან საველე ექსპედიციაში მუშაობისას ლაფიტუმ დაასკვნა, რომ სხვა ხალხების განვითარების დონე სულაც არ იყო ისეთი დაბალი, როგორც ევროპაში ეგონათ. ის იროკეზების ზნე-ჩვეულებებს სისტემატურად ადარებდა სხვა ძველი ხალხების მსგავს ტრადიციებს (სახელმწიფოებრივი მოწყობა, საომარი ხელოვნება, ვაჭრობა, რეწვა, ნადირობა და მეთევზეობა, ავადმყოფობა და მკურნალობა, მიცვალებულთა კულტი…) და 1724 წ. გამოცემულ წიგნში „Moeurs Sauvages Amériquains comparées aux moeurs des premiers temps“, ასკვნის, რომ კაცობრიობის ყველა შტო ერთი ძირიდან, ერთი პირველადი რელიგიიდან მოდის და ყველა ხალხის თუ ტომის რელიგიური წარმოდგენის სათავეში დგას უმაღლესი არსება. – être supérieur.

ლაფიტუს დასკვნით, ყველა ხალხის რელიგიური დასაბამი საერთოა, წარმოდგენა შემოქმედ ღმერთზე, მაგრამ დროთა სვლამ ეს წარმოდგენა გაამუქა, გაამრუმა, მიაფერმკრთალა, დააბნელა და მრავლღმერთიანობით ჩაანაცვლა. მონოგენეზისი, მონოგამია და მონოთეიზმი. ლაფიტუმ ჩრდილოამერიკელ ინდიელებში იპოვა ამ უმაღლესი არსების სიტყვიერ გამოხატულება და ესაა მისი აზრით, მანიტუ. ამ ცნებით ინდიელები ‘უმაღლეს სულს’, უმაღლეს სულიერ არსებას მოიხსენიებენ და ეს მათი რელიგიის ასე ვთქვათ, მათი რელიგიური ყოფა-ცხოვრების ფარდაგის ფონია.

რასაკვირველია, ლაფიტუ აპელირებს ბიბლიაზე და იმ პირველ რელიგიაზე, რაც ადამს და ევას გამოუცხადდა, მაგრამ ამ აპელირების გარეშეც ლაფიტუს ღვაწლი დაფასებულია და მას მიიჩნევენ აგრეთვე მატრიარქატის, როგორც პირველყოფილი საზოგადოების მოწყობის ფორმის აღმომჩენად. ლაფიტუ იყო ქრისტიანი თეოლოგი და იგი ‘ველურების’ რელიგიაზე დაყრდნობით ცდილობდა ქრისტიანული თეოლოგია დაეცვა იმ თვალსაზრისებისგან, რომლებიც ისევე ‘ველურების’ რელიგიაზე დაყრდნობით ქრისტიანული წარმოდგენის წინააღმდეგ თუ მის არასასარგებლოდ იყო ჩამოყალიბებული.

მიულერის, უკვე განხილული ტეილორის თუ სხვა მისი დროის დომინირებადი მეცნიერების მაგ., სპენსერის(Herbert Spencer, 1820-1903), გარდა, რელიგიის საკითხებს ამუშავებდნენ ასევე ეკლესიურად განწყობილი თუ უბრალოდ, კაცობრიობის არაევოლუციონისტური განვითარების მოდელის მომხრეები და ეს ვნახეთ ჩვენ ლაფიტუს მაგალითზე.

langმეორე ასეთი მაგალითი გახლავთ ენდრიუ ლენგი, Andrew Lang(1844-1912). ის იყო ტეილორის ერთ-ერთი მოწაფე, რომელმაც საბოლოოდ თავისი მასწავლებლისგან რადიკალურად განსხვავებული თეორია ჩამოაყალიბა. ამ თეორიას ეწოდება „მაღალი ღმერთის“ – High God – თეორია. თავის წიგნში, The Making of Religion, 1898, მისი მთავარი თეზა ასე ჟღერს: რელიგიის დასაბამია არა ანიმიზმში, არამედ უკვდავ, ზეციურ, მორალურ და შემოქმედ ღმერთებშია საძიებელი: ავსტრალიელ თუ ანდამაზიელ აბორიგენებს შორის ლანგმა წინაპართა კულტი ან ე.წ. ბუნებრივი რელიგია ვერ აღმოაჩინა. სამაგიეროდ იქ უმაღლესი არსების, ‘ყოველთა მამის’(All Vather).

ურმონოთეიზმის, შეიძლება ქართულად ვუწოდოთ, „მორიგე-ღმერთის-თეორიის“ მესამე დიდი წარმომადგენელია კათოლიკე მღვდელი და მისიონერი Pater Wilhelm Schmidt(1868-1954).

შმიდტის შესახებ, მის სახელთან დაკავშირებული ვენაში აღმოცენებული უზარმაზარი ანთროპოლოგიური სკოლის და ურმონოთეიზმის თეორიის სხვა წარმომადგენლების თაობაზედ მოგვიანებით გვექნება საუბარი. Pater Schmidt-ის მთავარი ქმნილებაა 12 – ტომეული: Der Ursprung der Gottesidee.

ამჯერად კი, დასკვნის ვცადოთ მთლიანობაში გავიაზროთ რელიგიის წარმოშობა-განვითარების ხუთივე აქ წარმოდგენილი თეორია, თითოეული მათგანის არგუმენტაცია და ურთიერთკავშირი.

კითხვები:1.რატომ ეძებდნენ მეცნიერები რელიგიის დასაბამს ე.წ. ‘ველური’, ახლანდელი ტერმინოლოგიით, არქაული თუ უდამწერლობო ხალხების რელიგიურ წარმოდგენებში? 2. თქვენ რომელ თეორიას მისცემდით უპირატესობას და რატომ?

3. რა მიმართებით ისურვებდით კიდევ ცოდნის გაღრმავებას?

4. ხედავთ თუ არა ჩვენ გარემომცველ რელიგიურ სინამდვილეში, თუნდაც ხალხურ რელიგიურობაში რომელიმე თეორიის ფაქტობრივ კვალს, დადასტურებას და თუ ხედავთ, კერძოდ რაში?

იხ. ზემოთ პირველყოფილი რელიგიის გეოგრაფია. – უკიდეგანო კუნძულები ავსტრალიას და ამერიკას შორის. ესაა მან-ტაბუს და უამრავი მსგავსი წარმოდგენების გეოგრაფია, ავსტრალიის, აზიის და ამერიკის კონტინენტებს შუა გამომწყვდეული კუნძულელების ‚რელიგიათმცოდნეობა‘..

თვითწოდებით ‘ჰაუდენოსაუნების’ პასპორტი ამ ხალხის რამდენიმე ტომის ტოტემური ცხოველის გამოსახულებით… აქ არ დაეტა, მაგრამ მოძებნადია!
ეს პასპორტი დასტურია იმისა, თუ როგორ შეერწყა ერთმანეთს თანამედროვეობა და წარსული…შუაში როგორც ჩანს ე.წ.სიცოცხლის ხეა, რომლის თავზეც არწივია, ძლიერების და სიბრძნის სიმბოლო, ხოლო გარშემო სხვადასხვა ცხოველები, რომელთა ძალა, თვისებები და გარეგნობა ამა თუ იმ იროკეზული ტომის გენეზისს და თანამედროვეობას ეხმიანება…ჩაუღრმავდით კონცეფციას!

6.’ყოვლისმცოდნე ღმერთი‘

Raffaele Petazzoni(1883-1959)თავის წიგნში – „ყოვლისმცოდნე ღმერთი. ღმერთის იდეის შესახებ“, 1922, ის მოკლედ მიმოიხილავს რელიგიის წარმოშობის კვლევის ისტორიას და გვთავაზობს საკუთარ, ტრადიციული ევოლუციონიზმისგან რამდენადმე განსხვავებულ თეორიას, რომლის ცენტრიც დგას ისეთი კატეგორია, როგორიცაა „ყოვლისმცოდნეობა“. ამ ყოვლისმცოდნეობის სუბიექტი თავიდან არა ღმერთი,

არამედ, „ღვთაებრივი არსებებია“, ხოლო ობიექტი კი არა ყველაფერი, არამედ მხოლოდ ადამიანი. პეტაძონიც ფრეზერის მსგავსად, დიდძალ ემპირიულ მასალას, ავტოხთონურ რელიგიებს ეყრდნობა და ასკვნის, რომ „წარმოდგენა იმ ყოვლისმხედველი და ყოვლისმცოდნე ზეციური არსების შესახებ, რომელიც ადამიანს მისი საქციელის გამო ცუდი ამინდით სჯის, უნივერსალურია და ყველა ხალხისთვის ნიშნეული“. მას მოაქვს უამრავი მაგალითი ინდოევროპელი ხალხების, ჩინეთის, ინდონეზიის, ავსტრალიის, ამერიკელი ინდიელების და სხვათა რელიგიური წარმოდგენებიდან. ყოვლისმცოდნეობა შეიძლება იყოს მაგიურ-ორაკულურიც, რაც ჩანს მაგ. შამანების უნარში, რომ სასწაული მოახდინონ, ამინდი მართონ და მსგავსი.რაფაელე პეტაძონის თეზის თავისებურება იმაშია, რომ იგი როგორც კლასიკური ევოლუციონიზმის, ასევე ე.წ. ურმონოთეიზმის თეორიას უარყოფს და გვთავზობს ნიუანსობრივად ახლებურ გააზრებას, რაც მოკლედ შემდეგში მდგომარეობს: ყოვლისმცოდნე უმაღლესი არსება ყველა ხალხის რელიგიური საწყისი აზროვნების კომპლექსს შეადგენს და ეს იდეა ანუ წარმოდგენა მთელი ძალით ნომადურ-მომთაბარე ხალხებში გამოიკვეთა.

ის მონოთეისტური იდეა, რამაც ძველ აღთქმაში იჩინა თავი და შემდეგში იუდაიზმის, ქრისტიანობის და ისლამის ხერხემლად იქცა, ევოლუციის შედეგი კი არაა ანუ პოლითეიზმიდან ნელ-ნელა მონოთეიზმზე გადასვლაში კი არ გამოიხატება, არამედ რევოლუციური მოვლენაა. მონოთეიზმი არა პოლითეიზმის განვითარებაა, არამედ ესაა ამბოხი პოლითეიზმის წინააღმდეგ და ა.შ.

პეტაძონიმ იტალიაში რელიგიის კვლევის მთელი საუნივერსიტეტო, სახელოვანი სკოლა შექმნა.
იტალიური სკოლა საყოველთაოდ ცნობილია როგორც storia delle religioni.
აღსანიშნავია, რომ რომში ლექციები ‚რელიგიის ისტორიაში‘ 1886 წლიდან იკითხება და ესაა იტალიური La
scienza delle religioni, აკადემიური რელიგიოლოგიის(=Religious Studies) დაბადების თარიღი, ხოლო 1924-1959 წწ. რელიგიის მეცნიერებას იტალიაში უცვლელად რაფაელო პეტაძონი კაპიტნობს. მისი ცნობილი მოწაფეებია: Ugo Bianci, Angelo Brelich, Ernesto De Martino, Vittorio Lanternati, Dario Sabbatucci …იტალიური სკოლის მამამთავრი ცნობილია აგრეთვე თავისი დროს სოციალური და კულტურული პრობლემებისადმი ყურადღებით და იტალიაში ლაიცისტური ღირებულებების დაცვის, განათლების სისტემის გაუმჯობესების სფეროში გაწეული ღვაწლით და ა.შ. 1950-59 IAHR -ის პრეზიდენტობის ხანა. ამ ბოლონიელი უბრალო გლეხის ოჯახში დაბადებულმა ბიჭმა მთელი ეპოქა შექმნა რელიგიის იტალიური თუ მსოფლიო კვლევის ისტორიაში!

pettazzoni2‚Formatosi culturalmente nell’ambito dello storicismo, con l’istituzionalizzazione in Italia della „storia delle religioni“ come disciplina autonoma, fu uno dei primi a proporre un approccio storico allo studio della religione…‘

დავალება: სცადეთ მოიპოვოთ და წაიკითხოთ მისი წიგნი – ‚ყოვლისმცოდნე ღმერთი‘, რომელიც ყველა ევროპულ ენაზეა თარგმნილი! წიგნის თავდაპირველი სახელწოდებაა: Dio: formazione e sviluppo del monoteismo (vol. I: L’Essere celeste nelle credenze dei popoli primitivi, 1922. გერმ.: Der allwissende Gott.

თემა დამოუკიდებელი მსჯელობისთვის, ქართულ მასალასთან თეორიული ხიდის გასადებად! –

და მას ჟამსა დაივიწყეს ღმერთი, დამბადებელი მათი და იქმნეს მსახურ მზისა და მთოვარისა და ვარსკვლავთა ხუთთა. და მტკიცე და უფროსი საფიცარი მათი იყო საფლავი ქართლოსისი.“ (ლეონტი მროველი, ‚მეფეთა ცხოვრება‘, XI ს.).

რას ნიშნავს „დაივიწყეს ღმერთი, დამბადებელი მათი…“ ანუ იცოდნენ მის შესახებ თავიდანვე? აშკარაა ლეონტი მროველის პრემონოთეისტური ტენდენციები! 🙂 მოიძიეთ ან გაიხსენეთ მსგავსი ადგილები ‚ქართლის ცხოვრებიდან’….

7.მირჩა ელიადე, როგორც რელიგიის კვლევის დიდოსტატი და თეორეტიკოსი

7.1.მირჩა ელიადეს აკადემიური ადგილისათვის

მირჩა ელიადე- Mircea Eliade, – დაბადება-გარდაცვალება: 9.3.1907, ბუქარესტი – 22.4.1986, ჩიკაგო, – მოღვაწეობდა იმ აკადემიური დარგის სფეროში, რასაც დასავლურ უნივერსიტეტებში, როგორც წესი, რელიგიის შტუდიები ან რელიგიის მეცნიერება ეწოდება და რასაც ჩვენ პირადად მიზეზთა და მიზეზთა გამო ქართულად რელიგიოლოგია შევუსადაგეთ.

მირჩა ელიადე უდავოდაა XX საუკუნის უდიდესი რელიგიოლოგი/რელიგიის მკვლევარი ანუ რელიგიის შემსწავლელი მეცნიერების კლასიკოსი. თვითგაგების თანახმად იგი იყო რელიგიის ისტორიკოსი. ‘რელიგიის ისტორია’ რელიგიოლოგიის ტრადიციული სახელწოდებაა, თუმცა მას დღესაც არ დაუკარგავს თავისი აქტუალურობა და იგი ხმარებაშია, 1.ან როგორც ‘რელიგიის შტუდიების’ ანუ ‘რელიგიის მეცნიერების’ შემადგენელი ისტორიული ნაწილი (სისტემატურთან ერთად), ანდა: 2. ტრადიციული ინერციით როგორც მათივე ანუ ‘რელიგიის შტუდიების’ და ‘რელიგიის მეცნიერების’ სინონიმი, რასაც თვალნათლივ მოწმობს რელიგიოლოგთა ინტერნაციონალური გაერთიანების სახელწოდება.

რელიგიის ისტორია“ არცთუშორეული წარსულის ქართულ სიტყვათშეხამებაში „რელიგიათმცოდნეობამ“ ჩაანაცვლა, ხოლო დღევანდელი დასავლეთის აკადემიურ სივრცეში, როგორც დასაწყისიდანვე მიგანიშნეთ, ამ მეცნიერული დარგის აღსანიშნავად მიღებულია ინგლისური Religious Studies ან Study of Religion, ფრანგულად Science des Religions(‘სიანს დე ღელიჟიონ’), გერმანულად ერთი მოქნილი სიტყვით, Religionswissenschaft, გამოითქმის, ხოლო იაპონურად ‘შოკიოგაკუ’ 宗教იაპონია შემთხვევით არ გვიხსენებია, რელიგიოლოგია ის აკადემიური საგანია, რომელიც გეოგრაფიულად მოიცავს დიდ შვიდეულს + ჰოლანდია და სკანდინავია. ჰოლანდია, სადაც რელიგიოლოგია თავიდანვე ყველაზე მასშტაბურად, ერთდროულად ოთხ უნივერსიტეტში, 1876 წელს დაფუძნდა, დღემდე მოღვაწეობს ‘რელიგიის’ გარეშე, როგორც godsdienstwetenschap. აკადემიურ პირველობას ანუ რელიგიის (შემსწავლელი) მეცნიერების საუნივერსიტეტო დაფუძნების პატივს, როგორც წესი ჟენევის ფრანგულენოვან უნივერსიტეტს მიაკუთვნებენ და შესაბამისად, 1873 მიჩნეულია რელიგიოლოგიის დაბადების თარიღად, თუმცაღა ჟენევის უნივერსიტეტის ახლადგახსნილი კათედრის სახელწოდებაში თავიდან ‘რელიგიის ისტორია’ ფიგურირებდა: histoire des religions et étude des systèmes sociaux (რელიგიების ისტორია და სოციალური სისტემის კვლევები – ‘ისტუაღ დე ღელიჟიონ ე ეტიუდ დე სისტემ სოსიო’).

მირჩა ელიადე რელიგიოლოგიის ფენომენოლოგიური სკოლის წარმომადგენელია, ანუ მისი მეცნიერული მოღვაწეობა რელიგიის ფენომენოლოგიას მიეკუთვნება და ეს საყოველთაოდ მიღებული დებულებაა. შორს წაგვიყვანს იმაზე საუბარი თუ რა არის რელიგიის ფენომენოლოგია, მაგრამ უნდა აღინიშნოს, რომ იგი რელიგიის მეცნიერების(Science of Religion) საუნივერსიტეტო ეტაბლირებიდან მალევე, გასული საუკუნის 10-20 – იანი წლებში ამ საგნის ანუ რელიგიოლოგიის დომინირებად მიმართულებად იქცა და პრივილეგირებულ შიდასაგნობრივ სტატუსს რელიგიის ფენომენოლოგია ანუ ფენომენოლოგიური რელიგიოლოგია დიდხანს, 50-60 წლის განმავლობაში ინარჩუნებდა. გასული საუკუნის 70-იანი წლებიდან რელიგიის კვლევა მკაცრ ემპირიულ-დესკრიპტიულ მეთოდოლოგიას დაეფუძნა და რელიგიის ფენომენოლოგიაც მეცნიერულ წარსულს ჩაბარდა, რაშიც დიდი როლი შეასრულა ზოგადად ჰუმანიტარული მეცნიერებების მეთოდოლოგიურ სფეროში მომხდარმა იმ აკადემიურმა რევოლუციამ, რაც Culturell Turn -ის სახელითაა ცნობილი. თუმცაღა, ისაც აღსანიშნავია, რომ ამ სკოლის გამოცოცხლების ცდები ე.წ. ‘ახალი სტილის’ ფენომენოლოგიის შემოღების გზით დღესაც შეინიშნება, განსაკუთრებით კი გერმანულ-სკანდინავიური რელიგიოლოგიის აკადემიურ სფეროებში.

7.2.რელიგიის ელიადესეული თეორია

რაში მდგომარეობს რელიგიისადმი, რელიგიის კვლევის მიმართ მირჩა ელიადეს მიდგომის ძირითადი არსი და დებულება? ელიადემ სცადა, ის მუდმივად ცდილობდა რელიგია თავად რელიგიური ადამიანის, Homo Religiosus-ის ყოფიერებიდან და ცნობიერებიდან განემარტა და არსებობის, სიცოცხლის და აზროვნების ასეთი წესიდან და ჟამ-კარიდან გამომდინარე განეჭვრიტა, ეკვლია, განეხილა და ბოლოს მკითხველისთვის გაეცნო, გადმოეცა რელიგია. რელიგიის კვლევას ის ტოტალურ ჰერმენევტიკას უწოდებდა.

რელიგიის დასაბამი და ადგილია იქ, სადაც სინამდვილის, ტოტალური რეალობის სრული და მთლიანი გამოცხადება ხდება. ნამდვილი სინამდვილე, ტოტალური რეალობა მისთვის რელიგიური, მიღმა სამყაროა. გამოცხადება ნიშნავს როგორც წმინდას, საკრალურის გამოცხადებას(აქ ‘Ⴜმინდა’, Le Sacré, Das Heilige, გაარსებითებულია, ასომთავრულით იწერება) ანუ გამოცხადებას იმისას, რაც აზრის სისრულეშია და ასევე ნიშნავს საკრალურთან ადამიანის მიმართების გამოცხადებას, გამოჩენას და ამოტივტივებას. ელიადე საკრალურისა და პროფანულის დიხოტომიის და ურთიერთგანპირობებულობის ცნობილ სქემას მისდევს; სქემას, რომლის თანახმადაც რელიგია ზოგადად და ყველა რელიგია ცნებებით ‘საკრალური’ და ‘პროფანული’ განიმარტება. მირჩა ელიადე ნათან ზოედერბლომის(Nathan Söderblom) და რუდოლფ ოტოს(Rudolf Otto) შემდეგ მესამეა, ვინც ერთობ ძლიერ, მთელი შთაგონებით და მეცნიერული უნარებით შეუტია ამ თემას და საკრალური ფენომენი რელიგიის კვლევის ცენტრად აქცია.

აქვე უნდა აღინიშნოს ის ფუნდამენტური განსხვავება, რაც საკრალურის შესახებ ზოგადად ფენომენოლოგიურ და კერძოდ ელიადესეულ კონცეფციას განასხვავებს იმ სოციოლოგური ხედვებისგან, რომლის სათავეშიც ემილ დურკჰაიმი მოიაზრება. რელიგიის ფენომენოლოგიაში ‘საკრალური’ და ‘პროფანული’ ის ცვალებადი მოცემულობა როდია, რასაც საზოგადოება ადგენს და პიროვნებას თავს ახვევს და ამავე საზოგადოებისთვისაა ის ღირებულებისა და ძლიერების შემცველი მართვის ინსტიტუტი. დურკჰაიმის თანახმად, საზოგადოება ადგენს რაა საკრალური და რა საწუთისოფლო ანუ პროფანული და ეს საკრალურ-პროფანულის გამრჩევი ‘წმინდა წესრიგი’, ემსახურება რა საზოგადოების შემონახვას და შინაგან სიმტკიცეს, საბოლოოდ შეიძლება წმინდა-არაწმინდას, რჯულიან-ურჯულოს დილემადაც კი იქცეს: „გაურჯულებელს არჯულებ, შენ ეგ არ შაგიხდებისა!“ თუ ინდივიდი ამ მცირე კოსმოსს – საკრალურ სფეროს დაარღვევს და გაასაყოველთაოებს(„ჩვენ ვიტყვით, კაცნი ჩვენა ვართ…“), მაშინ საზოგადოება შფოთვას იწყებს და შეუპოვარი ინდივიდის დასჯის ღონისძიებას მიმართავს. დავით კლდიაშვილის ერთი მოთხრობის გმირმა – კაციამ, ამ იმერელმა ‘ალუდამ’ ხომ ‘გმო’, რადგან მან ხატს და იმ ხატის საკრალურ მოცემულობას – წმინდა გიორგის უსმენობა, მმოსავის ტკივილისადმი გულგრილობა და უსამართლობის შეწყნარება დასწამა: ესმის ახლა მაგას რამეო? ძაღლი ვიყავი, რომ ჩემი არ ისმინაო? განსხვავებული კუთხეებიდან, მაგრამ ორივემ, კაციამაც და ალუდამაც იმ საკრალურ სფეროს, რასაც მათი თემები, სუფთადეკლესიური თუ პაგანურ-ქრისტიანული, ურყევად და ხელშეუხებლად მიიჩნევდა, საკუთარი დამღა დაასვეს, ერთმა ‘რჯული აიგდო’, მეორემ კი ‘გმო’ და ორივეგან მათი ყოფნა ტრაგედიით მთავრდება, კაცია გულს შეასკდება და ფაქტიურად ისაც მოკვეთილი აღესრულება. ბოლოს ორივეგან ისმის ქალის გოდება, როგორც საკრალურ-საზოგადოებრივი ტრაგედიის აპოთეოზი, კაციას დოდოც კივის და ალუდას ‘დიაცნიც’ ყბედად არიან, ხოლო ფინალში კარგად მოჩანს ლათინური sacer – ის მეორე მხარეც ანუ დაწყევლილობა: „ერთი მაისმა შორითა მწარე კივილი ქალისა.“

ასეთია საკრალურის სოციალური სახე, მაგრამ ელიადე სხვა საკრალურზე, საკრალურის სხვა დიმენსიაზე საუბრობს. წმინდა მისთვის აბსოლუტური სინამდვილეა, საკრალური ყოფიერება, რაც რელიგიურ ადამიანს სწყურია. სოციუმში, – იქნება ეს დურკჰაიმის, კლდიაშვილის თუ ვაჟას მიერ აღქმული სოციუმი, – ინდივიდი განიმსჭვალება საკრალური რეალობით თავისთავად, მემკვიდრეობით, ამ საკრალური ყოფიერების შექმნა-არსებობაში წილდაუდებლად. ბოლოს კი იგი შესაძლებელია კონფლიქტშიც კი მოვიდეს საკრალურთან, მაგრამ უფრო სწორად ალბათ საკრალურის საზოგადოებრივ კონსტრუქციასთან. ელიადესთვის საკრალურის არსი, რელიგიური აქტები, გარემოებები რაღაც მათ გარეთ არსებულის, თუნდაც საზოგადოების ქმედებიდან და ნორმებიდან კი არ აიხსნება, არამედ მათ ჰომოგენურობაშია, თავისთავადობაშია საძიებელი და ეს თვისებები: ჰომოგენურობა, თავისთავადობა, განსხვავებულობა, ორიგინალურობა, განუმეორებლობა, ინტენსიურობა, თითოეული რელიგიური ინდივიდის ბედში, ფიქრსა და ქმედებაში ცხადდება. ამ უცნაური, აუხსნელი მოვლენის ასახსნელად ქართული საკრალურ სინამდვილიდან უნდა მოვიტანოთ ერთი პასაჟი:

სოფელ დანოდან იყო ლაშარის ჯვრის ცნობილი ხევისბერი ასტორი. გადმოცემით, შუა ზამთარში, მთლად ტიტველი, ერთი მეტრის სიღრმე თოვლში, მთა-მთა წასულიყო ლაშარში“(ვერა ბარდაველიძე, მთათუშეთი).

ეს სიწმინდისკენ დაუოკებელი ლტოლვის ნიმუშია, ნიმუში სიმბოლურია თუ რეალური, აღარც აქვს უკვე პრინციპული მნიშვნელობა, რადგან აქ ნება სხეულებრივობის, ხორციელების ბარიერს ძლევს და აღემატება.

ის, ვისაც რელიგიურის კვლევა სურს, მან რელიგიურ ფაქტებთან, ფაქტიურობასთან, სინამდვილესთან კონტაქტი უნდა დაამყაროს – ასეთია ელიადეს განაჩენი. ეს იდეა-განაჩენი მას ინდურ იოგასთან ურთიერთობისას ჩამოუყალიბდა და შემდგომ განავითარა მისი უნივერსალიზირების გზით. იგი სხვათაშორის იმასაც აღნიშნავს, რომ იოგას თეორია და პრაქტიკა მას დაეხმარა, რათა უფრო ღრმად შეეცნო საკუთარი ქრისტიანულ-აღმოსავლური ტრადიცია ანუ იგივე ბიზანტიური რიტუსის მართლმადიდებლობა. რელიგია საკრალურის გზით გამოიკვლევა და აიხსნება და ამ გზით შეიძლება რელიგიის დანახვა მის ნამდვილ მოდალობაში, რასაც SUI GENERIS ეწოდება. ეს ნიშნავს, რომ რელიგიური, რელიგიური რამ მოცემულობა თავის თავშივე როგორც ერთადერთი კვრივი ელემენტი, საკუთარ კატეგორიას და კლასს ქმნის. რელიგიური ფენომენები „მათსავე საკუთარ მოდალობაში“ უნდა აღვიქვათ, და რელიგიური მასშტაბების ქვეშ განვიხილოთ.

ასეთ ფენომენს ფიზიოლოგიის, ფსიქოლოგიის, სოციოლოგიის, ეკონომიკის, ენათმეცნიერების, ხელოვნების და ა.შ. საშუალებით რომ ვუტრიალოთ, ნიშნავს რომ ვიცრუოთ. ნიშნავს, რომ სწორედ ის დავკარგოთ, რაც მასში თავისთავადი და განუმეორებელია – საკრალური ხასიათი“(‘რელიგიები და წმინდა’, გერმ. თარგმანში გვ. 11. დედანია Traité d’histoire des religions, 1949 – Patterns in Comparative Religion ).

ისეთი ცნების ქვეშ კი, როგორიცაა პროფანული, მოიაზრება საკრალურის საწინააღმდეგო, აქ-ყოფნის ყოველდღიური ფორმა; პროფანულ, ყოველდღიურ სამყაროში არაა რაიმე განსაკუთრებული ადგილისა და დროისათვის ადგილი და დრო წინასწარ მოცემული.

Das Profane, Le Sacré et le profane(პროფანული პატარა ასოთი), Священное и мирское, საერო? სადაგი? საჯარო? საკრალური და პროფანული დაახლოებით იგივეა რაც საზენასოფლო და საწუთისოფლო, საუფლო და სახალხო, მარადი და მდღევრი, წარუვალი და წარმავალი, სულისმიერი და ხორციელი, ზეციური და მიწიერი…? ႱႠႩႰႠႪႳႰႨ თუ არ გამოჩნდა, დღესასწაული არ მოვა. დღესასწაული კი პროფანული დრო-ჟამების აღებას, გაუქმებას ნიშნავს: „ჟამი მოიდა საუფლო, ხალხი ხატობას დიოდა!“

რასაკვირველია, წმინდა ყოფიერება თავს განაცხადებს, აჩვენებს პროფანულ დრო-სივრცეში, რომელიც ეზიარება რა Ⴑაკრალურს, უკვე აღარაა პროფანული დრო-სივრცე. საკრალურის ამ პრაქტიკას ელიადე ჰიეროფანიას უწოდებს; საკრალური ანუ წმინდა თავს აჩვენებს, განაცხადებს, მანიფესტირებს. საკრალურის მანიფესტირების არეალი ვრცელია, იგი შეიძლება გამოჩნდეს მითებში, რიტუალებში, კოსმოგონიებში ანუ სამყაროს ‘შესაქმეებში’… შეიძლება თვით ღმერთად გამოჩნდეს, რაც ჰიეროფანიის მაღალი ფორმა ანუ გამოცხადებაა. ასევე ხილულ სამყაროში, ბუნებაში გამოჩნდეს. ჰიეროფანია – Hiérophanie, საკრალურის პროფანულში გამოჩენა, რელიგიის ელიადესეული თეორიის ცენტრში დგას, იხ. კვლავ მისი Traité d’histoire des religions.

Ⴜმინდა, წმინდა რამ, რომელიც რელიგიის ისტორიაში მუდმივად თავს აჩვენებს, ამით არწყულებს, აკმაყოფილებს რელიგიური ადამიანის ტრანსცენდენტალურ სწრაფვას, დაუახლოვდეს საკრალურს. რელიგიური ცდილობს საკრალური ცენტრის სიახლოვეს ყოფნას, საკრალური მისთვის სამყაროს და ქვეყნის ცენტრია, ის ცდილობს წმინდა დრო გაიმეოროს, დრო, რომელიც მითებში, რიტუსებში და რიტუალებშია შემონახული და მათ მიერვეა ტრადირებული.

მითების მნიშვნელობა განუზომელია. მითების გზით რელიგია ნამდვილი კურნების საშუალებად იქცევა და წამლად გვევლინება, რადგან თუ ამ მითებს ჩავყვებით და მათ შინაგანი გამოცდილების ელემენტად ვაქცევთ, მაშინ დასაბამს ვუბრუნდებით.

* * *

mircea-eliade-267x300ელიადეს კონცეფცია ვრცელია, მან თითქოს თავისი რელიგია შექმნა, რელიგია რომლის მიზანიცაა თანამედროვე საკრალურობამინავლებული ადამიანის ისევ საკრალურ-არქაულ ცნობიერებაში დაბრუნება. რელიგიის ძირითადი ელენტის – საკრალურის ჰერმენევტიკულ-კრეატიული კვლევაც თითქოსდა ამ პირადი ‘რელიგიის’ მიზანს ემსახურება. რელიგიოლოგიას იგი უწოდებდა მხსნელ დისციპლინას = Saving Discipline. რელიგიის კვლევა თითქოსდა სოტეროლოგიურ, ‘მხსნლურ’ ასპექტს იძენს: რელიგიური ტრადიციების(გადმოცემების) შტუდირების გზით თანამედროვე ადამიანი არამხოლოდ არქაულ ყოფიერებას აღმოაჩენს ხელახლა, არამედ სულიერი სისავსის იმ ცნობიერებასაც, რომელიც ასეთი ყოფიერებისათვისაა ნიშანდობლივი …”

რელიგიის მეცნიერების შეწევნით შეძლებდა თანამედროვე ადამიანი აგრეთვე ხელახლა აღმოჩენას საკუთარი სხეულის სიმბოლიკისა, რადგან ჩვენი სხეული ეს ანთროპოკოსმოსია“…

ყოველი რელიგიური ფენომენი მის საკუთარ მოდალურობაში უნდა განვიხილოთ“.

მირჩა ელიადემ რელიგიური ფენომენის ახსნის კრეატიულ-ჰერმენევტიკული მეთოდი შემოიღო, საკმაოდ პოეტური…

პიროვნებამ თავისთავში კრეატიულობის ნიჭი უნდა გააღვიძოს. რათა თანამედროვე ადამიანი საკუთარ თავს არამხოლოდ ისტორიის ნაწილად აღიქვამდეს, არამედ საკრალურ გამოვლინებადაც…

რელიგიის მეცნიერების დანიშნულებაა ადამიანის განთავისუფლება ისტორიისგან“, ისტორიის ტყვეობისგან, რათა ადამიანი დაუბრუნდეს საკრალურ რეალობას და ცნობიერებას! იხ.სახეები.და მარადი სახეები, გერმანულად, გვ. 39-40.აგრეთვე: Im Mittelpunkt, გვ. 41.

7.3.ნაწყვეტი მირჩა ელიადეს წიგნიდან ‘საკრალური და პროფანული’

ადამიანი გულისხმა-ყოფს წმიდას, რადგანაც ეს უკანასკნელი თვით-მანიფესტირებადია და იგი თავს აჩენს, როგორც პროფანულისაგან სრულიად განსხვავებული. ჩვენ გვსურს წმიდას ამ მანიფესტაციას სიტყვა ’ჰიეროფანია’ მივუსადაგოთ. ამგვარი გამოთქმა უპრიანია, რადგანაც იგი თავისი ეტიმოლოგიური შედგენილობით ჩვენ მხოლოდ რაღაც წმინდას გვიჩვენებს თავის თავში, სხვას არაფერს გვეუბნება. შეიძლებოდა თქმულიყო, რომ რელიგიების ისტორია – უპრიმიტიულესიდან მაღალგანვითარებულამდე – ურიცხვი ჰიეროფანიებისაგან ე.ი. წმინდა სინამდვილეთა მანიფესტაციებისაგან შესდგება. უმარტივესი ჰიეროფანიიდან(როგორიცაა წმიდას მანიფესტაცია რომელიმე საგანში, ხეში თუ ქვაში) უმაღლეს ჰიეროფანიამდე( ქრისტიანისათვის იესო ქრისტეში ღმერთის ინკარნაცია) არ არსებობს რაიმე წყვეტილი. ყოველთვის სახეზეა ერთი და იგივე, საიდუმლოებით აღსავსე გარემოება: ’სულ სხვა რამ’, რეალობა, რომელიც ჩვენეულ სამყაროს არ ეკუთვნის, თვით-მანიფესტირებს საგნებში, რომელნიც ჩვენი, ’ბუნებრივი’ სამყაროს ინტეგრირებად, შემადგენელ ნაწილებს წარმოადგენენ. თანამედროვე ევროპელი წმიდას ამგვარი მანიფესტაციების წინაშე გარკვეულ უხერხულობას გრძნობს. მას უჭირს გაიგოს,რომ წმიდა რამ მავანთათვის ქვებში ან ხეებში თავჩენილობს(ალბათ ‘თვით-მანიფესტირება’ შეიძლება ‘თავჩენილობად’ გადმოითარგმნოს). მაგრამ ჩვენ მალე ვნახავთ, რომ საქმე გვაქვს არა ხის ან ქვის, როგორც ასეთის განდიდებასთან. წმინდა ქვა ან ხე თაყვანისიცემა არა როგორც ქვა ან ხე; ისინი თაყვანისიცემებიან, რადგანაც ჰიეროფანიები არიან, რადგანაც ისინი ისეთ რამეს აჩვენებენ, რაც უკვე აღარაა ქვა ან ხე, არამედ წმიდა რამ, სულ სხვა რამ.

მიუღწეველია ყოველი ჰიეროფანიის, თუნდაც უმარტივესის, როგორც პარადოქსონის, ბოლომდე ამოხსნა. ნებისმიერი საგანი, როგორც კი წმიდას გააცხადებს, ადის სხვა ყოფიერებაში და რჩება იქ, რადგანაც მან წმიდას კოსმიურ გამოცდილებაში წილი დაიდო. წმინდა ქვა რჩება წმინდა ქვად, ხილულად, უფრო ზუსტად: პროფანული თვალთახედვით მას სხვა ქვებისაგან არაფერი განასხვავებს. მაგრამ მისთვის, ვისაც ქვა თავს გაუცხადებას, როგორც წმიდა რამ, ქვის უშუალო რეალობა ზებუნებრივ რეალობად გარდაისახება. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, იმ ადამიანებისათვის, რომელნიც რელიგიურ გამოცდილებას ფლობენ, შეიძლება მთელი ბუნება განცხადდეს როგორც კოსმიური საკრალობა. მაშინ კოსმოსი მის ყოვლისმომცველობაში გადაიქცევა ერთ მთლიან ჰიეროფანიად.

არქაული საზოგადოების წევრი მიდრეკილია წმიდაში ან მასთან ძალზედ ახლოს, განწმენდილ საგნებთან ცხოვრებისაკენ. ეს მიდრეკილება გასაგებია, რადგანაც ’პრიმიტივებისათვის’ ანუ პრემოდერნული საზოგადოებისათვის წმიდა რამ იმდენსავე ნიშნავს, რამდენსაც ძალა და ამასთან, სინამდვილე მის სავსეობაში. წმიდა რამ ყოფიერების მიერაა დანაყრებული, წმიდა ძალა მთლიანობაში უდრის სინამდვილეს, მარადიულობას და ქმედით ძალას. კონტრასტი – წმინდა-პროფანული ხშირად ვლინდება როგორც დაპირისპირება რეალურსა და არარეალურს ანუ ფსევდორეალურს შორის. რასაკვირველია, არ შეიძლება მოველოდეთ, რომ არქაულ ენებში მსგავსი ფილოსოფიური ტერმინოლოგია მოიპოვებოდეს, როგორიცაა რეალური-არარეალური, მაგრამ საქმის ვითარება უამისოდაც ცხადია. ამ სფეროში თუ რამე მისაწვდომია, მხოლოდღა იმის წყალობით, რომ რელიგიური პიროვნება ესწრაფვის ი ყ ო ს, რეალობაში დამკვიდრდეს, აივსოს ძალით.

ჩვენმა გამოკვლევებმა უპირველესად უნდა აჩვენოს, რომ რელიგიური ვინცაა, იგი ნიადაგ წმინდა უნივერსუმში დამკვიდრებას ესწრაფვის, და შესაბამისად, მისი გამოცდილება სხვა სახისაა, ვიდრე რელიგიური განცდის არმქონის, დესაკრალიზებულ სამყაროში რომ ცხოვრობს…“

მკითხველის თუ სტუდენტის შენიშვნები, როგორც ელიადეს, ასევე ამ სტატიის ავტორის მისამართით, მაგ.:

1. ელიადესმიერ რელიგიურ ადამიანს ისტორიაში არასოდეს უარსებია და აქ საიდანღაც მოყვანილი ეს სახეობა მხოლოდ მისი რელიგიურ-მეცნიერული გამოგონება და კონსტრუქციის პროდუქტია; ელიადემ რუმინელი გლეხების რელიგიური წარმოდგენები გა(ა)წმინდა და გაამეცნიერულა. ‘ელიადე თანამედროვე შამანია!’

2. წინამდებარე ‘ნაშრომი’ ერთობ მწირი და ფოროვანია, იგი შემდგომ გადამუშავებას და განვრცობას საჭიროებს, რათა ‘ჰიეროფანია’ ელიადეს მთელ შემოქმედებასთან და მოღვაწეობასთან კონტექსტში წარმოჩნდეს; სამკალი ფრიად არს! 🙂

3. ელიადეს წვლილი აშშ -ში რელიგიის შტუდიების განვრცობაში განუზომელია, 1957 წელს, როცა ის ჩიკაგოში მიიწვიეს, როგორც იოახიმ ვახის (Joachim Wach) შემცვლელი, მთელ ამერიკაში ამ საგნის სულ 3 კათედრა მოქმედებდა, ხოლო 20 წლის შემდეგ – უკვე 30. აქედან ნახევარს მისი მოწაფეები უძღვებოდნენ.

ელიადე: მწერალი, ფილოსოფოსი, რელიგიოლოგი, მითოსოლოგი, კაცობრიობის მასწავლებელი…ერთ-ერთი დიდი გენიაა მათ შორის, ვინც XX საუკუნის სული და ცნობიერება მხატვრული სიტყვით თუ მეცნიერული მსჯელობით სამარადისოდ გამოძერწა…

 

საკრალური ლექტურა

ტექსტი და თარგმანი ასახავს რელიგიის კვლევის დიდ ეტაპს, რელიგიის არსის, დასაბამის ფენომენოლოგიურ ძიებებს. რა არის რელიგიის ძირითადი ელემენტი, აუცილებელი ატრიბუტი ანუ მთავარი მოცემულობა? ამ მიმართებით რამდენიმე მოსაზრებას ვაწყდებით (‚ღმერთი‘, ‚სული‘, ‚ღვთაება‘, ‚ძალა‘, ‚ლოცვა‘ და ა.შ.).

ეს ძიებანი რაღაც კონსენსუსამდე მივიდა საკრალურის აღმოჩენის გზით. შეჯერდა, რომ ყველა რელიგია შეიცავს საკრალურ ელემენტს, როგორც რელიგიის მთავარ მამოძრავებელს…

1.The Great Word

ნათან ზოედერბლომის ’სიწმინდე’, გამოქვეყნდა 1913 წელს, რამაც ეს წელი რელიგიის თეორია-ფენომენოლოგიაში ფარდობითობის აღმოჩენის წლად აქცია.

kk-NathanSoderblom-x„სიწმინდე რელიგიის განმსაზღვრელი სიტყვაა“ – ასე იწყებს თავის ”ფარდობითობის თეორიას“ ნათან ბრძენი(გულწრფელი შედარებაა!) – NATHAN SÖDERBLOM, შვედი რელიგიათმცოდნეობის კლასიკოსი, უპპსალისა და სრულიად შვედეთის მთავარეპისკოპოსი(შვედეთში მსგავს იერარქიულ ტიტულებს ლუთერანებსაც ანიჭებდნენ), ნობელიანტი და სხვამხრივაც ყოვლად სახელგავარდნილი კაცი; სწორედ იგი, ვინც მისი ერთი ბიოგრაფის თანახმად უფრო მეტს გააკეთებდა, ყველაფრის გაკეთებას რომ არ ცდილიყო (ეს აზრი არ მოგვწონს, ქმედების ცეცხლს მაშ როგორ მოიქრობდა?!)! ნათან ზოედერბლომმა, როგორც გადმოგვცემენ, სასიკვდილო სარეცელზე სულისმლევმა გადმოსძახა თავის ურწმუნო დროს, ”ღმერთი არსებობს, მე შემიძლია ეს რელიგიის ისტორიით ვაჩვენო!” – სწორედ ამ სიტყვებით დაშორდაო ის სასიკვდილო სარეცელს, 1931 წლის 12 ივლისს. დაბადებულა იგი 1866 წლის 15 იანვარს, ე.წ. დამხმარე ანუ სამარქაფე მოძღვრის ოჯახში… სხვათაშორის, 1912 წელს ნათან ზოედერბლომი გერმანიაში მიიწვიეს, რათა აქაც ახალი აკადემიური საგანი – რელიგიისმცოდნეობა(Religionswissenschaft) დაეფუძნებინა, რაც მან წარმატებით განახორციელა. ეს ფაქტი მიწვევისა საგანგებოდ აღვნიშნეთ აქ, რათა ცხადგვეყო, რომ გერმანიის და ზოგადად ევროპის აკადემიურ სფეროში პურს მეპურე ანუ სპეციალისტი აცხობს. რამდენი ბუმბერაზი მკვლევარი ჰყავდა იმ დროს გერმანიას, რომელნიც თავისი სპეციალობის ფარგლებში რელიგიას დიდი წარმატებით იკვლევდნენ( უცებ ვინც გამახსენდა: მაქს ვებერი, ვილჰელმ ვუნდტი, ადოლფ ჰარნაკი…) მაგრამ აზრადაც არავის მოსვლია, რელიგიისმცოდნეობის უზურპაცია მოეხდინა თუნდაც ახალი საგნის ეტაბლირების კეთილშობილური მიზნით, განსხვავებით დღევანდელი საქართველოსგან, სადაც ლამის ყოველი მეორე ფილოსოფოსი, ფილოლოგი თუ თეოლოგი საკუთარი თვითწარმოდგენის თანახმად, საკუთარ სპეციალობასთან ერთად(რაღაც მანქანებით) ”რელიგიათმცოდნეც” შექნილა. ამ ნადირობა-შემგროვებლურ ”მეცნიერებას” ჩვენ ვერ დავაოკებთ, ამიტომ სჯობია ისევ ტექსტს დავუბრუნდეთ.

სჯობია დედნით დავიწყოთ და შემდეგ თარგმნაც ვცადოთ.

Holiness is the great word in religion; it is even more essential than the notion of God. Real religion may exist without a definite conteption of divinaty, but there is no real religion without a distinction between holy and profane. The attaching of undue importance to the conception of divinity has often led to the exsclusion from the realm of religion of (1) phenomena at the primitive stage, as being magic, although they are characteristically religious; and of (2) Buddhismus and other higher forms of salvation and piety which do not involve a belief in God. The only sure test is holiness […] Not the mere existence of the divinity, but its mana, its power, its holiness, is what involves. –

სიწმინდე რელიგიის განმსაზღვრელი სიტყვაა და იგი უფრო არსებითიც კია, ვიდრე ღვთის ცნება; ნამდვილ რელიგიას შეუძლია ღვთის გარკვეული გაგების გარეშე გაძლოს, მაგრამ არ არსებობს ნამდვილი რელიგია წმინდასა და პროფანულის ურთიერთგამიჯვნის გარეშე. დივინაციური კონცეფციისათვის გადაჭარბებული მნიშვნელობის მინიჭებამ იქამდე მიგვიყვანა, რომ რელიგიის სამეუფოდან ხშირად გამოიდევნებოდა:

(1)მაგიურად შეფერილი, მაგრამ შიგთავსით რელიგიური გამოვლინებანი პრიმიტიული განვითარების სტადიიდან; (2)აგრეთვე ღვთის რწმენაში წილდაუდებელი ბუდიზმი და სხვა უმაღლესი ფორმები ხსნისა და ღვთისმოსაობისა. აქ ხომ ერთადერთი სარწმუნო ნიშანი სიწმინდეა … არა შიშველი არსებობა ღვთისა, არამედ მისი მანა, მისი ძალა, მისი სიწმინდეა ის, რაც რელიგიას ასულდგმულებს”.

2.ნუმინოზური გამოცდილება რუდოლფ ოტოს ცხოვრებაში.

1911 წელს, მაროკოში, ერთი ბნელი და ნაგვიანი სახლის წინკართან მას ყრუ გალობა შემოესმა. ეს ცხვირისმიერი კანტატა( Nasale Cantillieren) უცებ მკვეთრმა და მკაფიო ხმამ შეცვალა. – ოტო შევიდა შიგნით და იმ წამს მოვიდა: რაღაც საოცარმა მოზეიმე შიშმა(feierlicher Schreck) დაუარა ოტოს სახსრებს.- ეს იყო ოტოს ნუმინოზური გამოცდილება.

ხოლო გალობის შინაარსი, რომელმაც მას ეს ნუმინოზური გამოცდილება მოუტანა, ცნობილია:

Kadosch, Kadosch, Kadosch Elohim Adonai Zebaoth,

Male’u Haschamajim wahaarez Kebado!

ქართულად:

წმიდა არს, წმიდა არს, წმიდა არს ღმერთი უფალი საბაოთ,

სავსე არიან ცანი და ქვეყანა დიდებითა შენითა!’

ასე მოგვითხრობენ ოტოს ბიოგრაფები( მაგ.H. G. Kippenberg, Die Entdeckung der Religionsgeschichte, 1997, S.249-250) იმ განუსიტყვებელი ნუმინოზურის შესახებ, რამაც ოტოს ფაქტიურად მისი opus magnum შეაქმნევინა, ”წმინდა რამ”. საინტერესოა, რომ ოტოს ეს გამოცდილება( ექსტაზი-აღტაცება?!) არა მშობლიურში, არამედ ფუძე-რელიგიაში და არა ეკლესიაში, არამედ სინაგოგაში ეწვია. ამ ბიოგრაფიული პასაჟის ფონზე ალბათ უფრო გასაგები იქნება ოტოს წიგნიდან ერთ პატარა ნასხლეტიც. –

3.Das Heilige

გამოხდა ხანი. დადგა ავბედითი 1917. ევროაზიურ აღმოსავლეთში არსებითად ბანალური მარქსიზმის ბაზაზე ანტირელიგიური სახელმწიფო დაარსდა, რომელსაც 70 წელი უნდა გაეძლო. დასავლეთ ევროპაში კი ”Das Heilige“ გამოჩნდა. ამ წიგნმა რელიგიის შემმეცნებელი აზრი აქტიურად 70 – იან წლებამდე ასაზრდოვა. აშკარა კვალი კი დღემდე შეინიშნება არაერთ ჰუმანიტარულ განშტოებაში. ’წმინდა რამ’ დღეისათვის განვითარებული აზიის აკადემიური სივრცის ერთ-ერთ სააზროვნო ქვაკუთხედად იქცა. რასაკვირველია, დასავლეთში ეკლესია და თეოლოგიაც ოტოს პარალელურად თავისას იქმდა, მაგრამ ადამიანის ბუნებით რელიგიურ სულისათვის და სეკულირებული, მაგრამ ტრანსცენდენტალური ლტოლვების კვლავაც ერთგული ევროპისათვის საღვთო წერილით ბანალურ-კლერიკალური სპეკულაცია დიდი ვეღარაფერი ნუგეში იყო. ამდენად, ოტოს წიგნს, უმალვე ყველა ძირითად ენაზე თარგმნილს, ხოლო მშობლიურ ენაზე დაახლ. ასჯერ გამოცემულს, უნდო მატერიალისტურ ეპოქაში ერთგვარი ზეციური კარიბჭის მისია დაეკისრა. ოტოს წიგნმა ზეცა გადაარჩინა.

რუდოლფ ოტო და მისი წმინდა წიგნი, Das Heilige, 1917, დღემდე გამოცემულია დაახლ. ასჯერ. მისი გავლენა რელიგიის შემსწავლელ მეცნიერებებსა და ზოგადად ჰუმანიტარულ „კანონზე“, 80-იან წლებამდე განუზომლად დიდი იყო (თუნდაც თეოლოგ თილიხიდან დაწყებული ელიადეს გავლით კარლ გუსტავ იუნგამდე!..), მერე ეს გავლენა და ზეგავლენა შენელდა. რამდენადაც ვიცით, ქართულ ერუდიციას და სულიერებას „დას ჰაილიგე“ სრულიად ასცდა, ალბათ ერთეულებმა მოგვიანებით შეიტყვეს რაღაც მისი არსებობის თაობაზედ, მაგრამ ტექსტი,კონტექსტუალური ინფორმაცია და ა.შ. ჯერაც არ ჩანს. ოტოს ჯერ ჩვენთან ნამდვილი სიცოცხლე არ დაუწყია; და ახლა იქნებ სამუდამოდ დაგვიანებულიც კია, თანაც არც ისე ჩვენი სფეროა ეს ნუმინოზური… მაგრამ მაინც ვცდით, ერთხელაც ვცდით, ამ შემოქმედებითი წვისათვის ძალიან მიუცილებელი წიგნის „გადმოქართულებას“, სულ მცირედი, ინფორმაციული შესავლის სახით მაინც.

ვინ არის რუდოლფ ოტო, რა არის ოტოს HEILIGE- ეს გაარსებითებული ზედსართავი?

ottoRudolf Otto: 1869-1937, სისტემატური თეოლოგი, ინდოლოგი, რელიგიის ფილოსოფოსი, ინტერრელიგიური დიალოგის დიდოსტატი, სულიერ-ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა ისტორიაში შევიდა წიგნით, „წმინდა“, რომელიც მან საკრალურ ფენომენს მიუძღვნა; საბოლოოდ ამ წიგნმა დაუმკვიდრა მას რელიგიის პირველხარისხოვანი მცოდნის, ფენომენოლოგიური რელიგიისმცოდნეობის კლასიკოსის და უაღრესად გავლენიანი, თანაც საკამათო მოაზროვნის სტატუსი.

ოტოსთვის „წმინდა რამ“ ანუ „Das Heilige“ არის რელიგიური გამოცდილების ძირითადი კატეგორია, ცნება და ნიშანი. ქვესათაური წიგნისა წიგნის მიზანდასახულებაზე მიგვანიშნებს: „იდეა-ღმერთში ირაციონალურის შესახებ და მის დამოკიდებულებაზე რაციონალურთან“ – Über das Irrationale in der Idee des Göttlichen und sein Verhältnis zum Rationalen.

რელიგიური გამოცდილება არაა განსიტყვებადი, ენის ურთიერთგამმიჯნავი ცნებებით გამოხატვადი, არამედ იგი ენობრივი გამოხატვის იქით, სადღაც შორს და მიღმაა. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, რელიგიური გამოცდილება რაციონალურს აღემატება, მაგრამ იგი არაა ანტირაციონალური. ობიექტი, საგანი (Gegenstand) სიწმინდისა არის ნუმინოზური, Das numinöse; ნუმინოზური მოიცავს ჩვენს ჩვეულ წარმოდგენას სიწმინდის შესახებ, ოღონდ ეთიკური და რაციონალური მომენტების გამოკლებით. ნუმინოზური არის სრულიად sui generis, „თავისთავადი მოდგმის“, იგი მხოლოდ განსჯადია, არადეფინირებადი – “nicht definibel, sondern nur erörterbar..“

ქრისტიანული დასავლეთისათვის „წმინდა რამ“ იყო ყოველთვის summum bonum და ens rationale, ე. ი. ჯამი სიკეთისა და გონიერი მყოფი. მაგრამ თავიდან და სინამდვილეში იგი არცერთი არაა, ყოველშემთხვევაში, არსებითად არცერთი არაა – ასე გრძნობს, გვეუბნება და შთაგვაგონებს ჩვენი ავტორი; აქ განგებ ვამბობთ ოტოს მისამართით შთაგვაგონებს და არა გვასწავლის, ვინაიდან „ნუმინოზური X სწავლადი კი არა, შთაგონებადია“;

როგორც კი საკრალურ ფენომენს განვიხილავთ ამ ორი ელემენტის გარეშე, – იგულისხმება ეთიკური და რაციონალური, – აი მაშინ ვიწყებთ აღმოჩენას და აღმოვაჩენთ რელიგიის გულთაგულს, დვრიტას, რელიგიის ძირითად მასულდგმულებელს და ბირთვს( გერმ. Kern ). ამ დროს გამოჩნდება, აჩვენებს თავს განსაკუთრებული განცდის,-ვთქვათ გერმანულად,- განსაკუთრებული „ერლებნის“-ის ნიმუში და განსაკუთრებული,შესაბამისი საქციელი ადამიანისა. ამ უჩვეულო განცდისა და საქციელის განსასაზღვრავად მოიხმობს ოტო შლაიერმახისეულ „სრული დამოკიდებულების“-Schlechthinniger Abhängikeit გრძნობას და აღწერს მას როგორც შექმნილის, ქმნილების, კრეატურის გრძნობას. თვითონ Das Heilige ანუ წმინდა, რომელიც ადამიანის ამგვარ რეაქციებს ბადებს, შეიძლება დახასიათდეს,როგორც Misterium Tremendum. ეს „საიდუმლო კრთომისა“ განასახიერებს „სულ სხვას“, თავს აჩენს ადამიანთან მიმართებაში, როგორც „სულ სხვა რამ“, გერმ. Das ganz Andere.

სულ სხვა რამ“ ადამიანის მიერ აღიქმება როგორც მასთან, ანუ ადამიანთან სრულიად დაპირიპირებული არსების სახება. და ეს უცხო და უცნაურად განსხვავებულ – დაპირისპირებული არსება (გამო) იწვევს შიშს, კანკალს, კრთომას და „დიდ შიშს“, Ehrfuhrcht – ს.

Das Heilige ცნაურდება, აღიქმება და შემოდის ქმედებაში – აგრეთვე როგორც Misterium Faszinans – საიდუმლოს ფასცინაციური მიმზიდველობით. იგი აღარასოდეს უშვებს ადამიანს თავის გზაზე, იჭერს და იპყრობს ადამიანს, შემდეგ იგია “დაჭერილი”, Ergriffen(შეად. ქართული საკრალური ტერმინოლოგიის „დაჭერილი“; „ხატის მონა“, და მსგავსი). ის, ვინც წმინდას შეხვდება, ნეტარია, – beseligt.

აქ რომ მცირეოდენი პაუზა გამოვთხოვოთ ოტოს აჩრდილს და ვეცადოთ საკრალურის ამ ორმხრივობის, ე.ი. საშინელი და მიმზიდველი მხარეების დღევანდელი ტერმინოლოგიითა და რელიგიის, – არა რელიგიური, – გამოცდილებით კონსტატირებას, მივიღებთ რელიგიის ამბივალენტურობას, ავკარგიანობასა და ე.წ. „საკრალურ ძალადობას“. sacer ლათინურში ერთდროულად ნიშნავდა „წმინდასაც“ და „დაწყევლილსაც“. ასევე შეიძლება ითქვას, რომ მთის ჯვარ-ხატთა საკრალურ ენაში შეფარული „მიზეზი“, დაწყევლის ტოლფასია და მადლ-რისხვიანი ანუ ამბივალენტური საკრალურის „საშინელებითი“ მხარის გამოვლინებაა…

აქვე უნდა დავასრულოთ ოტოს წიგნზე ჩვენი პირველი ინფორმაციული ნაკადი. საკითხავია, რამდენად გავიგეთ რისი თქმა სურს ოტოს ან რას ვამბობთ მის შესახებ? რას გვამცნობს ნუმინოზური? საკრალურის, ნუმინოზურის ოტოსეული აღწერა ფენომენოლოგიურია. რელიგიის ფენომენოლოგიის მეთოდი კი, თვით ფენომენოლოგთა მიერ განიმარტება როგორც Kunst, ხელოვნება. მაშასადამე, ოტოსეულ შემოქმედებას გავიგებთ თუ არა, ეს ჩვენ შემოქმედებით და ინტუიციურ მონაცემებზე ყოფილა დამოკიდებული.

და აი, მივადექით მთავარ სათქმელსაც: „დას ჰაილიგე“ შეუძლია გაიგოს, ვისაც იგი თვითონაც გამოუცდია. ერთობ პარადოქსული მოთხოვნაა; რუდოლფ ოტო თავისი მკითხველის მიმართ მეტისმეტად მკაცრი და ნუმინოზური ჩანს, როდესაც იგი III თავის დასაწყისშივე, – მას შემდეგ, რაც იგი I და II თავებში „რაციონალურსა და ირაციონალურს“ და „ნუმინოზურს“ დაგვაახლოებს, ურჩევს მკითხველს, თუკი მას ნუმინოზური მომენტი არასოდეს ჰქონია, წიგნის კითხვას თავი გაანებოს. (იხ.გვ.8.1.: „Wir forden auf, sich einen Moment starker und möglichst einseitiger religiöser Erregtheit zu besinnen…Wer das nicht kann oder wer solche Momente überhaupt nicht hat, ist gebeten, nicht weiter zu lesen“.

ძნელი სათქმელია, მივაღწიეთ თუ არა ოტოს გაგების მწვერვალამდე, – იქნებ შორიდან მაინც შევავლეთ თვალი მას, – ახლა კი გვინდა ამ მწვერვალიდან დავეშვათ ქვევით და დავიწყოთ „საკრალურის“ სადაგი და ჩვეულებრივი ანუ პროფანული განხილვა.

რასაკვირველია, ოტო როგორც აკადემიური მოაზროვნე იმდენად მიამიტი ვერ იქნებოდა, რომ ფენომენოლოგიის შემოქმედებითი მეთოდის ანუ ნუმინოზურის პიროვნული გამოცდილების ანაბარა დარჩენილიყო: იგი თავის ფენომენოლოგიურ მცდელობებს ფილოსოფიურად ასაბუთებს და ასაძირკვლებს. ოტო უკავშირებს თავის არგუმენტაციას კანტს (ოტომ ჯერ კიდევ 1909 წ. გამოაქვეყნა რელიგიის ფილოსოფიის სახელმძღვანელო Kantisch-Fries’sche Religionsphilosophie). Das Heilige არის შეჯამებული a priori. ისევე, როგორც იდეები აბსოლუტურის, სრულყოფილების და მსგ. გრძნობის ორგანოებშია მოცემული და ისინი გამოცდილებით კი არ ისწავლება, მსგავსადვე ნუმინოზურის განცდა ადამიანის სულშია მოცემული, შეიძლება ითქვას, ჩაფესვილი. ადამიანი როგორც ჩანს, ნუმინოზურის განსაცდელადაა მოწყობილი, მას აქვს უნარი, რელიგიურ შთაბეჭდილებას მიეცეს, ადამიანისათვის რელიგიური სწრაფვა თანდაყოლილი თვისებაა. სხვაგვარად რომ ვთქვათ და ერთი პატარა ციტატაც დავესესხოთ „ჰაილიგეს“ შემქმნელს, „რელიგიური განცდა მარადიულ, ხანგრძლივ კავშირში და გადაჯაჭვულობაშია სხვა, მონათესავე განცდებთან. ნუმინოზურ გამოცდილებასთან, როგორც ინკომენსურაბელურ, სულ სხვა რამ გამოცდილებასთან, საერთოდ შეუძლებელი იქნებოდა დაკავშირება განცდათა ნათესაობისა და სქემატიზირების გარეშე. ისეთი ცნებები, კატეგორიები და პრინციპები, როგორიცაა ზემოთდასახელებული აბსოლუტურობა, სიკეთე ან ყოვლისშემძლეობა, აკავშირებენ ნუმინოზურს ჩვენს ფიქრსა და აზროვნებასთან, ისინი ნუმინოზურის სქემატიზირების შესაძლებლობას იძლევიან. მხოლოდ სქემატიზირების გზითაა შესაძლებელი საკრალურის აპრიორული ღირებულების დანახვა და მისი დახასიათება. – დახასიათება აქ ნიშნავს ნუმინოზურის ელემენტებზე საუბარს…“ ნუმინოზურის ელემენტებზე ოტო ვრცლად საუბრობს.

მიზანი, რომლის მიღწევასაც ოტო ამგვარი არგუმენტაციით ცდილობს, აშკარაა: ოტოს სურს რელიგიური განცდა, გრძნობა და გამოცდილება (ერთად: Erlebnis) წარმოაჩინოს, როგორც sui generis ე.ი. თავისთავად ღირებული, თავისთავად ვარგისი, საკუთარი ადგილის მქონე და არა ევოლუციის შედეგი, სოციალური კუჭისმოქმედების თუ ხალხთა ფსიქოლოგიის ნამუშევარი. ოტო მთელი თავისი ცხოვრების მანძილზე ებრძოდა მატერიალისტურ იზმებს: დარვინიზმს, დურკჰაიმიზმს, მარქსიზმს, ვუნდტიზმს და განსაკუთრებით ამ უკანასკნელს…

ოტოსთვის რელიგია ისტორიული, სოციალურ-ევოლუციონური და სხვა მსგავსი ფენომენი კი არაა, არამედ იგი ადამიანის სულიერ საფუძველში, ასე ვთქვათ გულისგულში, სულისსულშია დავანებული. –

ოტომ თავისი დიდი მიზნის განსახორციელებლად არა იოლი, თეოლოგიური სპეკულაციის გზა აირჩია, არამედ ნამდვილი სულის წვა და შემეცნებითი რეფლექსია, რაც მის მცდელობას კაცობრიობის შემოქმედებით ისტორიაში სრულიად გამორჩეულ ორიგინალურობას ანიჭებს.

7.III.2006.

p.s. ეს იყო მხოლოდ ფრაგმენტი, ვეცდებით იგივე თემა კონტექსტში და გაცილებით ვრცლად უახლოეს დღეებში შემოგთავაზოთ. მგონი 11 წელიწადი მაინც იქნება, რაც ოტო აღმოვაჩინე რელიგიისმცოდნეობის წიაღში, ვისაუბრე კიდევაც მის შესახებ; ჯერ ბატონ ზურაბ კიკნაძის, მერე ქ-ნ ნაირა გელაშვილის მიერ დათმობილ იქნა მოხსენებისათვის აუდიტორია, მაგრამ საბოლოოდ მაინც ვერ შევძელი ამ არაორდინალური მოაზროვნის მეცნიერულ-მისტიკური დიმენსიების წვდომა და გადმოქართულება. დას ჰეილიგეც მათვე ვაჩუქე და მეგონა, ვინმე ჩემზე “ნუმინოზური” გამოჩნდებოდა, გამოაჩენდა თვითონ ნუმინოზური სწრაფვა და ამ სულიერ დანაკლისს ქართული სააზროვნო სივრცე აინაზღაურებდა. ლოდინიც ამაო გამოდგა. ამიტომ ბოდიშის მოხდით და სინანულის განცდით დაკარგული დროის გამო, ვიწყებ ბ-ნ ზურაბ კიკნაძისადმი ოდესღაც მიცემული პირობის შესრულებას და ვცდილობ ოტტოს რეციპირებას. სულ არარაობას და უოტოობას ისევ ჩემეული ოტტო სჯობდეს იქნებ.

Das Numinose – ნუმინოზური

(ციტატა) ”…ჩვენ ამას გამოვცდით აქ წმიდას განსაკუთრებულ კატეგორიასთან მიმართებაში… რადგანაც ჩვენი ენობრივი განცდა წმიდას ქვეშ უეჭველად და ყოველთვის ზნეობრივ მომენტს გულისხმობს, მოგვიწევს გამოვძებნოთ ჩვენი გამოკვლევისათვის ვარგისი განსაკუთრებული სახელი, რომელმაც უნდა აღნიშნოს წმინდა მისი ზნეობრივი და ზოგადად, რაციონალური მომენტის გამოკლებით. ის, რაზედაც ჩვენ ვსაუბრობთ და ვცდილობთ მის გარკვეულწილად გადმოცემას და გრძნობამდე მოტანას, ყველა რელიგიაში მყოფობს, როგორც მათი უშინაგანესი რამ, ურომლისოდაც ვერც ერთი მათგანი ვერ იქნებოდა რელიგია. მაგრამ განსაკუთრებული ძალმოსილებით სუფევს იგი სემიტურ რელიგიებში და უპირატესად კი – ბიბლიაში. მას აქვს საკუთარი სახელი ’ქადოშ’, რაც ’ჰაგიოსს’ და ’სანკტუსს’, უფრო ზუსტად, ’საკერს’ შეესაბამება… მაშასადამე, ამ მომენტისათვის საჭიროა მისი ცალკეული თვისებების გათვალისწინებით ისეთი სახელის გამოძებნა, რომელიც ცალკე მის განსაკუთრებულობას გაამკვრივებს, მეორეს მხრივ, მის შესაძლო ქვესახეობებსა და განვითარების საფეხურებს დაეუფლება და გაისიგრძეგანებს. საამისოდ მე ვქმნი სიტყვას – ’ნუმინოზური’ და ვსაუბრობ განსაკუთრებულ ნიშანთა და ღირებულებათა კატეგორიაზე… და რამდენადაც ეს კატეგორია არის სავსებით sui generis, ამდენადვეა ის, როგორც ყოველი დასაბამიერი და ფუძე-მოცემულობა არა განსაზღვრებადი, არამედ არამედ მხოლოდ განსჯადი” …

დედანშია: nicht definiebel, sondern nur erörterbar)…

განსჯადობაა და განჯადოებაა აქ მთავარი, საჭირო და შესაძლებელიც.

რა არის რელიგია?
რელიგია არის ჩვენი ყოველდღიური ცხოვრება;
გზა ჩვენიდან – ჩვენამდე;
”რელიგია არის ის, რასაც თითოეული თავისი მარტოობით ვიქმთ.”- ვაითჰედურად.
”რელიგიას სძულს მარტოობა.”- შლაიერმახერითურთ.
”რომელ რელიგიას ვაღიარებ? არც ერთს. რატომ? რელიგიისავე მიზეზით. – შილერისეულად.
რელიგია არის Sui generis, Awe და აჰა,”აჰა ვიხილე…”
რელიგია არაა შეხება, Noli me tangere: ” გეთაყვა, ნუ შემომეხები!”
რელიგია მხოლოდ შორიდან დანაბარებია: ”იას უთხარით ტურფასა…”
რელიგია არაა ”სიკვდილი”, ”უკვდავება”, ”ღმერთი”, ”სამოთხე”…
არც ”რელიგია”, ქრისტიანობა თუ ისლამი, რომელნიც ამგვარ თემებს გაუხერხდნენ და აწარმოებენ;
ისინი მათი პროდუქციაა.
ვერასოდეს შეიპყრობ რელიგიას.
და თუ შეიპყრობ, ის უკვე აღარაა რელიგია.

იხ. მთლიანად: გადასვლა

ზელიმხან უძილაური, თბილისი, 2016 წლის 16 მარტი.

გაგრძელება კიდევ იქნება…

1‚ზეამხედველი‘ – ასე ხსნის სიტყვის ეტიმოლოგიას ფრიდრიხ მაქს მიულერი: ….Ο ανω αθρων, der nach oben schauende…Was den Menschen zum Menschen macht, sein Blick nach oben… „ანუ ზევით ამყურე,  რაც ადამიანს ადამიანად ხდის, ეს მისი მზერაა ზევითკენ…“ იხ.მისი შესავალი: Einleitung in die vergleichende Religionswissenschaft, Zweite unv. Auflage, Strassburg, 1876, S.16. იკითხება ინტერნეტში: იხილეთ ბმული:
2ასე უწოდეს ჯეიმს ფრეიზერის ცნობილ 12-ტომიან მონოგრაფიას.
3იხ. სისტემატური ნაწილი -Systematischer Teil- გერმანული ხუთტომეული ენციკლოპედიური სახელმძღვანელოდან Handbuch religionswissenschaftlicher Grundbegriffe, შემოკლებით HrwG, Hrsg. Hubert Cancik/Burkhard Gladigow/Matthias Laubscher, Stuttgart/Berlin/Köln/Mainz, Verlag W. Kolhammer, Stuttgart, I, განს. გვ.: 41-194.

4იხ. ამ განსხვავებათა შესახებ ჩემს მიერ ერევნის ბრიუსოვის სახ. უნივერსიტეტში წაკითხული მოხსენება: რელიგიოლოგია, როგორც აკადემიური საგანი და აგრეთვე, პროლეგომენა

5 იხ. საზოგადოებათმცოდნეობა, სახელმძღვანელო საშუალო სკოლის გამოსაშვები კლასისა და საშუალო სპეციალური სასწავლებლებისთვის, მოამზადა ავტორთა კოლექტივმა გ.ხ შახნაზაროვის ხელმძღვანელობით; 23-ე გამოც. მთარგმნელები: ბ. ლუტიძე, გ.კუკუტარია, თ. დემეტრაშვილი, თბილისი, „განათლება“, 1987. ფასი 85 კაპ. 🙂

6თავი მეთექვსმეტე, სახელმწიფო და ეკლესია, მუხლი 143.

7Tenbruck, F. H., Die Religion im Maelstrom der Reflexion, in: J.Bergmann/A. Hann/Th.Luckmann(Hrsgb.), Religion und Kultur, Kölner Zeitschrift für Soziologie und Sozialpsychologie, Sonderheft 33, Olpaden 1993, 31-67. აქ გვ. 67.

8„Während alle Substanciellen Definitionen von Religion in der einen oder anderen Weise auf die Bestimmung zulaufen, daß Religion der Glaube an übernatürlichen Wesen sei und damit letzlich Modifikation der Tylorschen Definition sind, weisen die funktionalen Definitionen einen viel größeren Slielraum auf“. იხ.: Günter Kehrer, Einführung in die Religionssoziologie, wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt, 1988, S.23.

9 […] Mann kann geboren werden, leben und sterben, ohne an Religion teilzunehmen; und auch wenn die Religion sagen wird, daß dies alles in Gottes Welt geschieht, kann der Einzelne dies schadlos ignorieren. – Niklas Luhman: Zur Ausdifferenzierung der Religion. In: N.L.: Gesellschaftsstruktur und Semantik. Bd.3. Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Mein, 1989, S.349.

10‘რელიგიის’ აღმნიშვნელი განსხავებული ლექსიკის შესახებ იხ. სხვათა შორის: G.Lanczkowski, Objekte der Religionsforschung, Religion und Religionen, გვ.: 21-23, მისივე სახელმძღვანელოდან: Einführung in die Religionswissenschaft, Hrsg.Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt, 1992, 2.Aufl.(1.aufl.1980).

11Ernst Feil(Hrsg.), კრებული: Streitfall „Religion“, Diskussion zur Bestimmung und Abgrenzung des Religionsbegriff, სერია: Studien zur Systematischen Theologie und Ethik, Lit Verlag, Münster/Hamburg/London. 2000, აქ მთავარ სტატიაში(Hauptartikel): Zur Bestimmung- und Abgrenzungsproblematik von „Religion“, გვ.20-21. აქვეა საუბარი სექტათმცოდნეობაზე ‘ნაცვლად’ რელიგიათმცოდნეობისა და სექტის ფილოსოფიაზე, ‘ნაცვლად’რელიგიის ფილოსოფიისა.

12Dario Sabbatucci, Kultur und Religion, HrwG, Hrsg. Hubert Cancik/Burkhard Gladigow/Matthias Laubscher, Stuttgart/Berlin/Köln/Mainz, I, გვ.: 43-58; იხ. აგრეთვე შენიშვნა 1. აქ თ.III, ‘რელიგიის ცნების კულტურის ცნებაში გაზავება’, გვ.:57: ჯამში, საბატუჩის თანახმად, რელიგიის ცნება სადღეისოდ არაფრისმთქმელია, ‘ფაქტიურად მხოლოდ კულტურაზე და კოლექტიურ მენტალიტეტზეა საუბარი’ და ა.შ.

13ტაბუ პოლინეზიური ტონგა-კუნძულების მკვიდრთათვის აკრძალულის მნიშვნელობით გამოიყენება. საჭმელი, რამის თქმა, საქციელი… ფრეზერი ტაბუს ათობით სახეობაზე საუბრობს. ტაბუ-აკრძალვები მრავალფეროვანი იყო და არის ყველა საზოგადოების, მათ შორის ე.წ. განვითარებულის თანმდევი კომპლექსური თვისება…

14იხ. Robert Ranulph Marett, The tabu- mana formula as a minimum definition of Religion. – იხ. Archiv für Religionswissenschaft, Bd. 12. 1909, S. 186-194. ამ იგავმიუწვდომელი, მრავალენოვანი ტომეულების წაკითხვა შეიძლება ინტერნეტის საშუალებითაც: https://archive.org/stream/archivfrreligi12reliuoft#page/186/mode/2up

15ალექსი ოჩიაური, ფშავი, გვ. 52. მასალა მოპოვებულია პირადი ურთიერთობის საფუძველზე.

16Michel Despland, La Religion en occident, Évolution des idées et du vecu, Montreal/Paris 1979, გვ.88.

17Feil, Religio, როგორც შენიშვნა 2. იქვე, გვ. 20.

18Thomas Aquinas, Summa theologika, გამომც.: Thomas Franklin O’Meara/Michael John Duffy, ტ.40, გვ.183.

19იხ. Despland, La Religion, როგორც შენიშვნა 6, გვ. 190; Feil, Religio, როგორც შენიშვნა 2, გვ. 237.

20 იხ. ვრცლად ფრიდრიხ მაქს მიულერის „შესავალი რელიგიის მეცნიერებაში“: http://www.unz.org/Pub/MullerFMax-1873n02