რელიგიის აკადემიური კვლევის საკვანძო საკითხების მოკლე გზამკვლევი – Das Gegenwart der Religionswissenschaft

 

feci quod potui, faciant meliora potentes

 

 

1.Boundary-work: ‘რელიგიის კვლევა’ და ‘რელიგიის კვლევები’

Ⴐელიგიის კვლევა, ინგლისური დაზუსტებით Academic Study of Religion, გერმ. ‘Ⴐელიგიის Ⴋეცნიერება’ ანუ Religionswissenschaft, თვითგაგების თანხმად, – რაც ამ დარგის დასავლურ საუნივერსიტეტო-ინსტიტუციონალურ მოწყობაზეც აისახება, – არის თვითმყოფადი, ემპრიულ-დესკრიპტიული და ხაზგასმით კულტუროლოგიური დარგი, ასევე ხაზგასმით არათეოლოგიური, არაფილოსოფიური სპეციალობა; ემიჯნება როგორც თეოლოგიურ ნორმატიულობას ასევე რელიგიისფილოსოფიურ აქსიოლოგიურობას. ნათლად და მარტივად რომ ითქვას, დამოუკიდებელი, არაშეთავსებადი პროფესიაა და  ამდენად, როგორც ყველა ასეთი, მხოლოდ ზინგულარული სახელწოდებით გადმოიცემა: „კვლევა“, „ლოგია“  თუ  „მეცნიერება“… რელიგიის კვლევა, გნებავთ რელიგიის მეცნიერება ან რელიგიოლოგია ყველასათვის ერთადერთი სპეციალობაა მთელი დედამიწის ზურგზე; ისევე როგორც ერთია ფილოსოფია ან ბიოლოგია თუ ქიმია მიუხედავად სხვადასხვა სკოლებისა და მიმართულებებისა; ქიმია და ბიოლოგია შემთხვევითი მაგალითები არაა, თავიდანვე ‘რელიგიის მეცნიერება’ – Science of Religion რელიგიის ემპირიული კვლევის ნიმუშად საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებს მიიჩნევდა.

რელიგიის კვლევის სპეციალისტთა საერთო თვალსაზრისია, რომ „რელიგიის ინტერდისციპლინარული კვლევების“ სახელით ცალკეული დარგების მექანიკური თავყრილობა  რელიგიის პროფესიულ კვლევის საწინდრად ვერ გამოდგება[1] და ასეთი კვლევებისთვის რელიგიის იმ კომპლექსური, სისტემატური, შედარებითი, მეთოდოლოგიურად გამართული თეორიების ფლობაა საჭირო, რასაც  მხოლოდ სათანადო პროფესიული განათლება  და უშუალოდ რელიგიის კვლევის დარგში მოღვაწეობა იძლევა. რელიგიის მეცნიერული კვლევა არაა ფაქტების შემგროვებლობა; „…რელიგიის მეცნიერების, როგორც თვითმყოფადი დისციპლინის იდენტობის დადგენა სრულიად შესაძლებელია და აქედან გამომდინარე, ეს  გარდაუვალი წინაპირობაა რელიგიის სისტემატური და კომპეტენტური კვლევების საწარმოებლად.“[2]

რასაკვირველია, რელიგია მრავალმხრივ საინტერესო მოვლენაა და ეს ‘შემასმენელი’ – Prädikat Religio არ ფლობს დამცავ ან სამარკო ნიშანს და ამიტომ მისი კვლევა სხვადასხვა, არამხოლოდ სოციო-ჰუმანიტარულ, არამედ ბოლო ხანებში კოგნიტიურ-ბიოლოგიურ დისციპლინებსაც კი აინტერესებთ, ამიტომ მივიღეთ მრავლობითებიც: „რელიგიის კვლევები“ – Religious Studies ან „რელიგიის მეცნიერებები“ – Religionswissenschaften. ეს მრავლობითი ფორმები და ‘ტრანსდისციპლინარულობა’ – რომელთა კალკირების შედეგი ჩანს ქართული „დარგთაშორისი მიმართულება“, აღნიშნავს არა რელიგიის კვლევის დარგს, არა სპეციალობას, არამედ რელიგიის კვლევის ფართო ველს. ამდენად, პირველი რიგის ამოცანაა გამიჯვნა, ე. წ. boundary-work. რაც ერთმანეთისაგან უსათუოდ უნდა გაირჩეს და გაიმიჯნოს: როცა მხოლობითშია რელიგიის კვლევაზე საუბარი, დარგი იგულისხმება, ხოლო „კვლევები“ რელიგიის კვლევის საერთო ველს მოიცავს, გერმ. Forschungsfeld.

ის თუ რამდენადაა, როგორაა ამ  კვლევის ჭრელი და ფართო ველის შეთავსება-ათვისება და ინტეგრაცია სავალდებულო ან შესაძლებელი თვითონ რელიგიის მეცნიერებაში, ფართო დავის საგანია და ამის შესახებ მსჯელობის განვითარება წინამდებარე სტატიის მიზანს აღემატება. მაგალითისათვის კი ვიტყვი, რომ რამდენიმე ურთიერთგანსხვავებული პოზიცია არსებობს. შესაძლებელია კონკრეტულ შემთხვევაში კვლევებს ანუ ველსა და დარგს შორის საზღვრები გარდამავალიც აღმოჩნდეს ან ორივე ერთ მთლიანობად მიაჩნდეს „მეველესა“ თუ თვითონ დარგის რომელიმე წარმომადგენელს. მაგ. ცნობილი ლაიფციგელი სპეციალისტი, რელიგიოლოგი-Religionswissenschaftler ჰუბერტ ზაივერტი (HUBERT SEIWERT) ამ საკითხის განსჯის ფონს ქმნის რიტორიკული კითხვით და შეიძლება ითქვას, ყოყმანობს: „ხომ არაა რელიგიის ყოველგვარი კვლევა ამავდროულად რელიგიის მეცნიერება?“ ნიუანსობრივად დედანი მეტ სივრცესა და საფიქრალს მოიცავს:  „Ist nicht jede Religionsforschung zugleich auch Religionswissenschaft…?“[3]

Ⴞოლო დარგის ტიუბინგენელი რეფორმატორი და ‘რელიგიის მეცნიერების’ ახალი, კულტუროლოგიური პარადიგმის ყველაზე აღიარებული მოთავე, ბურკჰარდ გლადიგოვი (BURKHARD GLADIGOW) ფიქრობს რომ რელიგიის თემით დაინტერესებული სხვადასხვა მეზობელი ქვედარგები, – მაგ. მათ შორის ყველაზე ცნობილი ლოგიები: რელიგიის სოციოლოგია, რელიგიის ფსიქოლოგია და რელიგიის ეთნოლოგია, –  უბრალოდ რელიგიის მეცნიერების ანუ რელიგიოლოგიის, როგორც სისტემატური დარგის შემადგენელი სუბდისციპლინებია. ამით გლადიგოვისეული პარადიგმა, რაც ნათლად და დასაბუთებულად „ძირითადი რელიგიოლოგიური ცნებების სახელმძღვანელოს“ HRWG ხუთწიგნეულში აისახა,   თავს წარმოაჩენს არა მხოლოდ კულტუროლოგიური, არამედ ასევე როგორც მულტიდისციპლინარული.[4]

 

2.რელიგიის კვლევის დარგისა და რელიგიის სოციოლოგიის ურთიერთმიმართების შესახებ – Religionswissenschaft und Religionssoziologie

გლადიგოვისეული პარადიგმა ძირითადად გაზიარებულია სპეციალისტების წრეებში, რასაც მოწმობს თუნდაც ის გარემოება რომ კლაუს ჰოკის (KLAUS HOCK) სტანდარტულ, საყოველთაოდ აღიარებულ და უკვე 5-ჯერ გამოცემულ შესავალში იგივე „ჰაერვეგესეული“ / HrwG სისტემატიკური სტრუქტურაა მოცემული.[5] რასაკვირველია, გლადიგოვისეულ გადაწყვეტას ყველა არ ეთანხმება არც დარგის შიგნით და არც დარგის გარეთ ანუ სოციოლოგების მხრიდან. ასე, მაგ. დარგის შიგნით ზოგჯერ საუბარია „ვიწრო დარგობრივ გაგებაზე“ და „ნათლად შემოხაზულ“ თუ „შემოსაზღვრულ“ დისციპლინაზე, ასევე დარგის ინტეგრალურ   გაგებაზე. რელიგიოლოგიის ამ ალტერნატიულ მიმართულებებზე ქვემოთ გვექნება საუბარი. მანამდე კი უსათუოდ უნდა აღინიშნოს რომ რელიგიის სოციოლოგიის დაქვემდებარების გამო საპროტესტო ნოტები გაისმის სოციოლოგიური წრეებიდან. ასე, მაგ. რელიგიის კვლევით დაინტერესებული თანამედროვე სოციოლოგი, დეტლეფ პოლაკი (Detleff Pollack) თუმცაღა მიიჩნევს რომ  რელიგიის სოციოლოგია უსათუოდ გამოსადეგია რელიგიოლოგიისათვის, მაგრამ ამავე დროს, შფოთავს რომ რელიგიის სოციოლოგია ვაითუ რელიგიოლოგიის (გერმ. ‘რელიგიის მეცნიერების’) „მხევლად“ იქცესო: „daß sie nicht zur Magd der Religionswissenschaft wird.“[6]

რამდენადმე განსხვავებულად გამოიყურებოდა თავის დროზე ამერიკაში მოღვაწე სპეციალისტის, ჯოზეფ მიზუო კიტაგავას მოსაზრება, რომლის თანახმადაც რელიგიის სოციოლოგია ორია: ერთი სოციოლოგიის ქვედარგია, მეორე კი – რელიგიოლოგიისა: „Wir vertreten die Ansicht, daß es zwei Arten der Religionssoziologie gibt, eine, die sich von der Soziologie, und eine die sich von der Religionswissenschaft herleitet…“[7]

ზოგადად რელიგიის კვლევის სოციოლოგიურ და ფენომენოლოგიურ სკოლებს შორის არსებული წინააღმდეგობებს თავიდანვე მძაფრი ხასითი ჰქონდა და მეცნიერული კორიფეები ერთმანეთის მიმართ დამაკნინებელ (ე.წ. პეჯორატიულ) გამოთქმებსაც კი არ ერიდებოდნენ. ეს ითქმის თუნდაც რელიგიის კვლევის ისეთ კლასიკოსებს შორის ურთიერთდამოკიდებულებაზე, როგორიცაა მაქს ვებერი (MAX WEBER) და რუდოლფ ოტო (RUDOLF OTTO). რუდოლფ ოტო ნაკლებად ცნობილია საქართველოში, ამიტომ ორიოდ სიტყვით მისი ადგილისათვის რელიგიის მეცნიერებაში. იგი ორ მსოფლიო ომს შორის და რამდენადმე გას. საუკუნის 70-იან წლებამდეც რელიგიის კვლევაში, დარგსშიგნით თუ დარგსგარეთ განუზომელ გავლენას ფლობდა; მისი წიგნი Das Heilige 100-ზე მეტჯერაა გამოცემული, ხოლო გერმანულიდან რამდენიმე ათეულ ენაზეა თარგმნილი, ინგლ.: The Idea of the Holy. ოტომ რელიგიის „ძირითად მოცემულობად“ და  კატეგორიად ე.წ. „ნუმინოზური“ დაამკვიდრა, ნუმინოზური ანუ სრულიად „თავისთავდი მოდგმის“ – sui generis, „რაც მხოლოდ განსჯადი და არა განსაზღვრებადია“ – „Da diese Kategorie vollkommen sui generis ist, so ist sie wie jedes ursprüngliche und Grund-Datum nicht definibel im strengen Sinne sondern nur erörterbar.“   ოტო თავისი წიგნის მომდევნო, მე-8 გვერდზე მას, ვისაც ნუმინოზური არ გამოუცდია, ურჩევს ამ წიგნის კითხვას შეეშვას, რადგან ისეთ ვინმესთან, ვისაც  „პუბერტიტულ გრძნობებზე, მონელების დაბრკოლებებზე და სოციალურ გრძნობებზე დაფიქრება შეუძლია, მაგრამ საკუთრივ რელიგიურ გრძნობებზე კი არა, ძნელია რელიგიისმცოდნეობის წარმოჩენა.“[8]… აქ, ამ „გაუგებრობაში“ ჰანს გერჰარდ კიპენბერგის (KIPPENBERG, HANS G.) აზრით,  ემილ დიურკემი და მაქს ვებერი იგულისხმებიან. მაქს ვებერი თავის მხრივ „აგდებულად“ („herablassend“ – H.G. Kippenberg) საუბრობს ‘ინტელექტუალებზე’, „რომელთა გზაც როგორღაც უფორმო ინდური მისტიკის მიღმიერი სამყაროს წალკოტისაკენ“ მიემართება.[9]

ჰანს კიპენბერგის თანახმად, „XX საუკუნის რელიგიოლოგიას წილად ხვდა რომ სხვადასახვა ურთიერთმოქიშპე მეცნიერული დაჯგუფებებისაგან ყოფილიყო დანაწილებული.“ – „Die Religionswissenschaft des 20. Jahrhunderts hat das Schicksal ereilt, von mehreren rivalisierenden Wissenschaftlergruppen zerteilt worden zu sein.“[10]

წინააღმდეგობებს რელიგიის კვლევის ძირითად აკადემიურ სკოლებს შორის, – იგულისხმება სოციოლოგიური, ეთნოლოგიური და ფენომენოლოგიური სკოლები, – ღრმა მსოფლმხედველობრივი საფუძვლები მოეძევება; სოციოლოგია ნეოკანტიანიზმს ეყრდნობოდა, ხოლო რელიგიის ფენომენოლოგია – სიცოცხლის ფილოსოფიას. ფენომენოლოგია რელიგიის კვლევისას ამოსავალ წერტილად მორწმუნის მისტიკურ გამოცდილებას სახავდა, ხოლო სოციოლოგია რელიგიური საქციელის რაციონალიზმზე და საკრალურის ჯგუფურ, თემურ გაგებას ასაბუთებდა. ფენომენოლოგია სოციოლოგიას რელიგიის ფენომენის რედუქციაში და „სოციოლოგიზმში“ სდებდა ბრალს, ხოლო სოციოლოგები ფენომენოლოგიაში მოღვაწეთ შეფარულ ანუ კვაზითეოლოგობასა და  (ფენომენოლოგები ყოფილი თეოლოგები არიან) და არამეცნიერულობას აბრალებდნენ.[11] რელიგიის ფენომენოლოგია, როგორც ახალი ცნება და რელიგიის კვლევის მეთოდი-მიმართულება პირველად დარგის ჰოლანდიელი მამათაგანის, შანტეპი და ლა სოსიეს (Pierre Daniel Chantepie de la  Saussaye, 1848-1920)  შესავალში გამოჩნდა 1887 წელს[12], ხოლო „რელიგიის სოციოლოგია“ მაქს ვებერს უკავშირდება.   ფენომენოლოგია რელიგიის არსში წვდომას ცდილობს, საკუთარი განწყობა-განაჩენის გამორიცხვით ანუ თავშეკავების, ე.წ. ‘ეპოქეს’ გათვალისწინებით და ამ მიმდინარეობის მეთოდოლოგიური არსენალი საკმაოდ მდიდარი, საფეხურებრივი (რაც იწყება რელიგიის ფენომენის სახელდებით[13]) და ორიგინალური იყო: დაზუსტებულად, ინგლ. Method of Brackiting ანუ ზემოხსენებული Epoché („Einklammerung der Wahrheitsfrage“) და სხვა. ფენომენოლოგია თავის მხრივ, ემიჯნებოდა თეოლოგიასა და მორწმუნის პოზიციას და მტკიცედ დეკლარირებდა საკუთარ მეცნიერულობას, მაგრამ მიიჩნევდა, რომ რელიგიური ერთობის, თემის შემადუღაბებელი საკრალურობის სათავე არაა მოკალათებული სოციალურ თემ-სოფელ-საზოგადოებაში და ეს სათავე ანუ საკრალური საწყისი რელიგიური თემის საჯაროობა-საყოველთაობაში კი არ მდგომარეობს და იძებნება, არამედ თვით საკრალურის ირაციონალურობაში. ლეუვის (LEEUW, Gerardus van der; 1890-1950) მიხედვით, რელიგიის ფენომენისადმი სოციოლოგიური მიდგომა ფოერბახისისეული ათეიზმის მოდიფიკაციაა, ხოლო რაც შეეხება სიწმინდეს, იგი „წარბშეუხრელად“- hartnäckig მკვიდრობს ირაციონალურობაში და უიმისოდ რელიგია ძალას კარგავს: „Denn sie besteht nicht in dem  Gesellschaftszusammenhalt oder kühner Hypostasierung des Geistes des Gemeinfühls; sondern sie besteht hartnäckig in einer Rationalität. Nimmt man sie fort, dann ist die Religion machtlos.“[14]

ცნობილი ამერიკელი სპეციალისტი და დარგის ისტორიკოსი ერიკ ჯონ შარპე (Sharpe, Eric John, 1933-2000) ფენომენოლოგიის აღზევებას ომით მიღებულ სტრესს, მეთოდოლოგიურ კრიზისს, შესაბამისად ახალი მეთოდის ძიებას უკავშირებს და მისი აზრით ფენომენოლოგია მცდელობაა მეცნიერული ენით თვითონ მორწმუნე აამეტყველოს, რათა ადამიანის ცხოვრებაში რელიგიის როლი ცხადად გამოჩნდეს:  „The recently-celebrated hipothesis of the unilinear evolution of religion was now felt, particularly following the trauma of the war years, to be a positive hindrance to the achievement of such an understanding, since it involved the imposition of so many alien value-judgements on the material. Instead a method was sought which would eliminate such value-judgments, allow the  believer to speack clearly for himself, and in this way arrive at an objektive assessment oft he role of religion in human life.“[15]

ჰანს გ. კიპენბერგის თანაავტორობით გამოცემულ დარგობრივ შესავალში სოციოლოგიურ და ფენომენოლოგიურ მიმართულებებს შორის დავის დასასრული და ორივე მიმართულების არსებითი გაუქმება, რაც მათი კულტუროლოგიური პარადიგმით  შეცვლაში გამოიხატა, ძალზე ზედაპირულადაა წარმოდგენილი: თითქოსდა ეს ხელის ერთი მოსმით, გარედან, ეთნოლოგ კლიფორდ გირცის (Clifford Geertz) 1966 წლით დათარიღებულ სტატიაზე, – „რელიგია, როგორც კულტურული სისტემა“, – დაყრდნობით შეიქნა შესაძლებელი: „Seine herausragende Bedeutung lag darin, dass er das Ende sowohl des harten religionssoziologischen Funktionalismus als auch der Religionsphänomenologie leitete, und zwar beiden Paradigmen auf einen Streich.“[16]

სინამდვილეში შიდადარგობრივი რადიკალური ცვლილება (ფენომენოლოგია  დიდი ხნის განმავლობაში დომინირებდა რელიგიოლოგიაში და იგი მოიაზრებოდა, არა მხოლოდ კვლევით მეთოდად, არამედ ასევე სკოლად. ამ სკოლამ მთლიანობაში თითქმის მოიკავა სისტემატური, შედარებითი ნიშა და საკრალურობის დამცველ ბასტიონად იქცა) განხორციელდა შინაგანი და გარეგანი დისკუსიების, განვითარებისა  და ფაქტორების გამოისობით. რასაკვირველია გარეგანი ფაქტორებიც გასათვალისწინებელია, მაგრამ არა მხოლოდ გირცის სემიოტური ცენტრალიზმი (თალალ ასადის შენიშვნა), არამედ მთლიანობაში კულტურული გარდატეხა: cultural turns. ძლიერ, სიტყვაწყობილ ფენომენოლოგიასთან, როგორც ანტიისტორიულ და არამეცნიერულ, კვაზითეოლოგიურ, ობიექტური ენისა და მეცნიერული მეტაენის ერთმანეთისაგან ვერგამრჩევ  სკოლასთან შერკინება ჯერ კიდევ გას. საუკუნის 50-იანი წლებიდან დაიწყო და ამაში განსაკუთრებული წვლილი შეიტანა ისტორიულ-ფილოლოგიურად ორიენტირებულმა იტალიურმა სკოლამ რაფაელე პეტაცონის,  უგო ბიანკის და სხვათა მეთაურობით. სწორედ იმ დროს ანუ 1954 წელს, როცა რაფაელე პეტაცონი თავის სტატიას წერდა, ამავდროულად „რელიგიათა ისტორიის მსოფლიო გაერთიანებას“ და მის ჟურნალს – Numen ხელმძღვანელობდა. რაფაელე პეტაცონი საუბრობს „რელიგიის მეცნიერების“ ისტორიულ და ფენომენოლოგიურ ნაწილებზე, სადაც ფენომენოლოგიის მიერ გადაფარულია სისტემატურობა. თუ Gerardus van der LEEUW – ის ცნობილი გამონათქვამით ვიმსჯელებთ, რომ „რელიგიის ფენომენოლოგია არ იცნობს რელიგიის ისტორიულ განვითარებას“ მაშინ გამოდის რომ რელიგიის ფენომენოლოგია უარყოფდა რელიგიის ისტორიის მნიშვნელობას ზოგადად რელიგიათა თუ რელიგიის კვლევების სფეროში. პეტაცონის ძირითადი, პროისტორიული  თეზა მდგომარეობს შემდეგში: რა სტრუქტურასაც არ უნდა დაექვემდებაროს რელიგიის კვლევა, ეს არცერთ შემთხვევაში არ ნიშნავს იმას, რომ რელიგიები, როგორც ისტორიულად განპირობებული რეალობები,  ამით არსებობას შეწყვეტენ.[17]  ამ დაპირისპირების ამსახველ გერმანულ კრებულში აშკარად ჩანს რომ რელიგიის კვლევის ცნობილი იტალიელი კლასიკოსი, როგორც საერთაშორისო გაერთიანებისა და შესაბამისი ჟურნალის ხელმძღვანელი, ვერ იქნებოდა ვერცერთი სკოლის, არამედ მთლიანი დარგის ინტერესებისა და მიზნების გამომხატველი: „ზოგად იდეებს, სისტემატიკისა და მეთოდების საკითხებს და ყოველივეს, რაც კი ამ ყველაფერთან კავშირშია, ნებისმიერ მეცნიერებაში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება. არც რელიგიოლოგიაში შეიძლება იყოს ეს სხვაგვარად.  საამოა, ზოგჯერ ისე იმუშაო, თითქოსდა ეს პრობლემები არც არსებობდნენ; ისაც კი შეიძლება, რომ ისინი დავიწყებულ ან უგულვებელყოფილ იქნას, მაგრამ საბოლოოდ ისინი მაინც უკან დაბრუნდებიან და კარს გვიმტვრევენ: tamen usque recurrent.“[18]   დრომ დაადასტურა იტალიელი სპეციალისტის სრული სიმართლე და რამდენიმე წელიწადში მთელი სიმწვავით დადგა დარგის სრული სისტემატიკური, მეთოდოლოგიური და კონცეპტუალური განახლების საჭიროება. – გზა, რომელიც რაფაელე პეტაცონიმ, ასევე ზოგიერთმა სხვა მეცნიერმა, მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ პირველად გაკვალა. განსაკუთრებული აღნიშვნის ღირსია ასევე 1983 წლამდე აღმოსავლეთ გერმანიაში მოღვაწე კურტ რუდოლფის დამსახურება, რაზეც მოგვიანებით ვისაუბრებ და რაც მის ფუძემდებლურ მონოგრაფიებში აისახა.[19]

 

3.Marburg, 1960: ემპირიკოსების მეთოდოლოგიური ამბოხი

რელიგიის კვლევის სპეციალისტთა X კონგრესზე, რომელიც ‘რელიგიის მექად’ წოდებულ გერმანულ პატარა ქალაქ მარბურგში ჩატარდა და საერთაშორისო გაერთიანების თავმჯდომარემ, ჰოლანდიელმა პროფესორმა ბლეკერმა (Claas Jouco Bleeker, 1898-1983) თავის მოხსენებაში  კვლავ ფენომონომლოგიური ჰიპოთეზა, როგორც წამყვანი წარმოადგინა, პასუხად  რამდენიმე მეცნიერმა რელიგიის კვლევის  ამ ხანგრძლივ ‘ესენციურ ხელოვნებას’ დაუპირისპირა საწინააღმდეგო მოსაზრებები, 5-პუნქტიანი მანიფესტი რელიგიის მკაცრად ემპირიული, ისტორიულ-ფილოლოგიური და სოციოლოგიური მიდგომების სასარგებლოდ.[20]

 

∞∞∞∞∞∞∞∞∞∞∞∞∞∞∞∞∞ გაგრძელება იქნება∞∞∞∞∞∞∞∞∞∞∞∞∞∞∞

 

[1] შდრ. Brück, Michael von (2013): Religionswissenschaft und Religionsbegriff. In: Müller, Tobias / Schmidt, Thomas M. (Hrsg.): Was ist Religion? Beiträge zur aktuellen Debatte um den Religionsbegriff. Paderborn u. A. : Ferdinand Schöning, 31-53. აქ განსაკუთრებულად საგულისხმოა: „რელიგიით დაინტერესებული სხვადასხვა დარგების (მაგ. სოციოლოგიის, რელიგიის ფილოსოფიის ან თეოლოგიის) მექანიკური შეკრება კი არაა აკადემიური რელიგიათმცოდნეობა, არამედ სხვადასხვა, – მეთოდურად ერთმანეთთან ზუსტად შეთანხმებული, კულტურულ-საზოგადოებრივად განპირობებული პროცესების, – პერსპექტივათა ქსელი“: „Religionswissenschaft ist allerdings keine bloße Ansammlung von Einzeldisziplinen, sondern methodisch präzise aufeinander abgestimmtes Netzwerk von Perspektiven auf kulturelle und in Gesellschaften historisch bedingt ablaufende Prozesse“. – Zitat, S. 34.

[2] Franke, Edit (2009): Kleines Fach – Große Aufgaben. In: Hutter, Manfred (Hrsg.): Religionswissenschaft im Kontext der Asienwissenschaften. Berlin: LIT Verlag, 13-29.  Zitat, S. 21. დედნისეულ ციტატას ვიმოწმებთ ვრცლად და იგი  სხვა შინაარსებსაც მოიცავს:  „Dieser Auffassung Krechs wiedersprechend möchte ich im Folgenden zeigen, dass eine Identität der Religionswissenschaft als eigenständiger Disziplin sehr woll bestimmt werden kann und diese darüber hinaus unerlässlich ist für eine systematische und kompetente Religionsforschung.“

[3] Seiwert, Hubert (2014): Religionswissenschaft zwischen Sozialwissenschaften, Geschichtswissenschaften und Kognitionswissenschaften. In: Franke, Edith / Maske, Verena (Hrsg.) (2014): Religionswissenschaft zwischen Sozialwissenschaften, Geschichtswissenschaften und Kognitionsforschung. Ein Autoren‐Workshop mit Hubert Seiwert. IVK – Religionswissenschaft. Marburg: Marburg Online Books, Band 2, 15-31. Zitat, 16.

[4] Cancik, Hubert / Gladigow, Burkhard / Laubscher, Matthias (Hrsg.) (1988 – 2001): Handbuch religionswissenschaftlicher Grundbegriffe (HrwG). in 5 Bänden. Stuttgart / Berlin / Köln / Mainz: Verlag W. Kolhammer. შდრ. Band 1, Systematischer Teil, 41-215.

[5] Hock, Klaus (2002) (⁴2011): Einführung in die Religionswissenschaft. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft. აქ არა მხოლოდ რელიგიის ისტორიაა რელიგიის მეცნიერების შემადგენელ სუბდისციპლინად წარმოდგენელი, არამედ ასევე რელიგიის სოციოლოგია, რელიგიის ფსიქოლოგია და ა.შ.

[6] Pollack, Detleff (2000): Die Relevanz der Religionssoziologie für die Religionswissenschaft – Vier Thesen. In: Flasche, Reiner / Heinrich, Fritz / Koch, Garsten (Hrsg.): Religionswissenschaft in Konsequenz. Beiträge im Anschluß an Impulse von Kurt Rudolph. Münster u. A.: Lit Verlag. 185-194. Zitat, 186.

[7] Kitagawa, Joseph M. (1963): Religionsgeschichte in Amerika. In: Eliade, Mircea / Kitagawa, Joseph M. (Ed.) (1959): The History of Religion. Essays in Methodology. Chicago: The University of Chicago Press. ციტატა ამოღებულია ამ კრებულის გერმანული თარგმანიდან, იხ.: Matthias Vereno (Hrsg.) (1963): Grundfragen der Religionswissenschaft. In: Reihe Wort und Antwort / Bd. 32. Begegnung der Religion. Salzburg: Otto Müller Verlag, 185-229. Zitat, S. 214.

[8] Otto, Rudolf (1917): Das Heilige. Über das Irrationale in der Idee des Göttlichen und sein Verhältnis zum Rationalen. Breslau: Trewendt & Granier, 7-8. შეიძლება ამ წიგნის ავტორისაგან შემდგომში რედაქტირებული, 1920 წლის გამოცემის ონლაინვერსიით სარგებლობა: https://archive.org/details/RudolfOtto_dasHeilige/page/n11

[9] Kippenberg, Hans G. (1994): Rivalität in der Religionswissenschaft. Religionsphänomenologen und Religionssoziologen als kulturkritische Konkurrenten. In: Auffarth, Christoph u. A. (Hrsg.):  ZfR – Zeitschrift für für Religionswissenschaft. Begründet 1993 von Gladigow, Burkhard, u. A. Marburg: Diagonal. 1, 69-89. Zitat, 70. აქედანვეა ამოღებული ქართულად თარგმნილი ვებერისეული ციტატა, ჰანს გერჰარდ კიპენბერგი მიუთითებს სქოლიოში: M. Weber, Die Wirtschaftsethik der Weltreligionen II. Bd.2. Tübingen, 1920, 377. როგორც ჩანს, ‘ინტელექტუალის’ გაგება ვებერის სივრცეში და ეპოქაში განსხვავებული იყო იმისაგან, რაც დღეს ჩვენთანაა.

[10] Ebd. იქვე.

[11] შდრ. იქვე, კიპენბერგთან, აგრეთვე: 1. Sharpe, Eric J. (1998) (²1986): The Phenomenology of Religion. In: Ders.: Comparative Religion, A History. London: Duckwort, 220-250; 2. Lanczkowski, Günter (1978) (21990, 31992): Einführung in die Religionsphänomenologie. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft; ხოლო ფენომენოლოგიის კრიტიკისათვის განს. მნიშვნელოვანია: 3. Gladigow, Burkhard (2005): Religionswissenschaft als Kulturwissenschaft. In: Bochinger, Christoph / Rüpke, Jörg (Hrsg.): Religionswissenschaft heute, Bd.1. Stuttgart: Verlag W.Kohlhammer.

[12] Chantepie de la  Saussaye, Pierre Daniel/  Bertholet, Alfred / Lehmann,  Edvard (Hrsg.) (1925): Lehrbuch der Religionsgeschichte.  Tübingen: Mohr.  Band 1: Zur Geschichte der Religionsgeschichte; Erscheinungs- und Ideenwelt der Religion; Die Religionen der Naturvölker; Die Chinesen; Die Japaner; Die Ägypter; Semitische Völker in Vorderasien; Der Islam. Band 2: Die Inder (Literatur, Buddhismus); Die Perser; Die Griechen; Die Römer; Slaven und Litauer; Germanen; Kelten.

[13] ამ დროს ფენომენი ფიქსირდება და კლასიფიცირდება, მაგ. როგორც „მსხვერპლი“, „განწმენდა“, „ლოცვა“, „მესია“… ეს გარკვეული ადამისტური საქმიანობაა, სახელდება და ა.შ. 2. „რელიგიური ფენომენის საკუთარ სიცოცხლეში ჩართვა“  თუ შემოტანა, საკუთარ ცხოვრებაში. ინტუიციის ამოქმედება; ეს არაა თვითნებობა, რადგან „სინამდვილე“ ყოველთვის „ჩემი სინამდვილე“ უნდა იყოს, მეთოდურად უნდა განვიცადოთ. აქ იმოწმებს დილთაის, „სტრუქტურულ ურთიერთდამოკიდებულების განცდას“. 3. დისტანცია. ჩაერთვის Epoché. ამ დროს ეს ფენომენი გვერდზე უნდა გადავდოთ, უფრო სწორად ამ ფენომენისადმი ჩვენეული მიდგომა და ის გავიგოთ, რაც თავს აჩვენებს და არა ის, რისი დანახვაც ჩვენ გვსურს ანუ რაც შესაძლებელია ჩვენ გვეჩვენებოდეს; 4. მეოთხე პროცედურა მოიცავს ჩვენებულის, გამო-ჩენილის ახსნას; ესაა ძალზე მოკლედ, ფენომენის Klärung, გასაჩინოება. 5. ეს საფეხური წინა საფეხურების შეჯამების გზით ფენომენის საბოლოო გაგებას უდრის; 6. ბოლოსწინაა თავ-ჩვენებადის აღწერა, ქაოტურ სინამდვილესთან (მსგავსი ფენომენების ინფორმაციის ზღვასთან) კონფრონტაცია; 7. „მოწმობის“ (Zeugnis) წარდგინება ანუ ფენომენოლოგიური ნაშრომის ენობრივი, წერილობითი ფორმირება, მკითხველის სამსჯავროზე გამოტანა … ამ ბოლო „განსაცდელის“ ჟამს ყველა სხვა, პრობლემა, რაც კი გამოჩნდება, უარიყოფა. შდრ. მთლიანობაში: შდრ. მთლიანობაში: Gerardus van der Leeuw (⁴1977): Epilegomena. § 109. Phänomen und Phänomenologie. In: Ders.:  Phänomenologie der Religion. Tübingen: J.C.B.Mohr, 768-777.

[14] Leeuw, Gerardus van der (⁴1977): Phänomenologie der Religion. Tübingen: J.C.B.Mohr, 303.

[15] Sharpe, Eric J. (1998) (²1986): Comparative Religion, A History. London: Duckwort, 220.

[16] Kippenberg, Hans G. / Stuckrad, Kocku von (2003): Einführung in die Religionswissenschaft. München: Verlag C. H. Beck oHG, 33.

[17] შდრ.  Raffaele Pettazzoni (1954): Aperçu Introductif. In: Numen, Volume 1-7. Issue 1. p. 1-7.  აგრეთვე წვდომადია:  http://booksandjournals.brillonline.com/content/journals/10.1163/156852754×00025 ასევე 20 წლის შემდგომ გერმანულ თარგმანში:  Raffaele Pettazzoni: Bemerkungen zur „Religionswissenschaft“ (Einführender Überblick). Übersetzt von Albert Fuß. In: Lanczkowski, Günter (Hrsg.) (1974):  Selbstverständnis und Wesen der Religionswissenschaft. In: Wege der Forschung, Band CCLXIII. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 159-167. Zitat, S.164.

[18] შრდ. იგივე, იქვე, გერმანულ თარგმანში: Raffaele Pettazzoni: Bemerkungen zur „Religionswissenschaft“ (Einführender Überblick). Übersetzt von Albert Fuß. In: Lanczkowski, Günter (Hrsg.) (1974): Selbstverständnis und Wesen der Religionswissenschaft. In: Wege der Forschung, Band CCLXIII. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 159-167. Zitat, S. 166.

[19] Rudolph, Kurt (1992): Geschichte und Probleme der Religionswissenschaft. In: Studies in the Historie of Religions (Numen Bookseries), Edited by Kippenber, H.G. / Lawson, E. T. Volume XIII. Leiden / New York / Köln : E. J. Brill.

[20] Schimmel, Anna-Marie (1960): Summary of the Diskussion. In: NUMEN. International Review For The History Of Religions, Leiden: E. J. Brill. 7, 235-239.

10g

ფოტოს მისამართი: http://www.raffaelepettazzoni.it/FOGRAFIE10.htm

Werbeanzeigen